Ươm sâm trên luống đất gần với cách cây mọc tự nhiên, ít vật tư, rễ chính phát triển thẳng xuống, nhưng khi ra ngôi phải bứng nên dễ đứt rễ; ươm trong bầu hoặc khay giúp di chuyển cây gọn, ít tổn thương khi chuyển và dễ kiểm soát giá thể, nhưng tốn công, tốn vật tư và có nguy cơ rễ cong, cuộn nếu để cây trong bầu quá lâu. Nhiều trại dùng cả hai cho những mục đích khác nhau.
Lựa chọn giữa bầu và luống không có đáp án chung cho mọi trại; nó phụ thuộc thời gian cây ở vườn ươm, khoảng cách từ vườn ươm tới lô trồng, số người làm và loại cây đang ươm. Bài này so sánh hai cách ở từng khía cạnh để chủ trại tự quyết, không đi vào kỹ thuật xử lý hạt hay làm luống ở lô trồng.
Hai cách ươm đang được dùng
Cách thứ nhất là gieo hạt hoặc cấy cây con thẳng xuống luống đất trong vườn ươm. Luống được làm từ đất mặt tơi, nhiều mùn, phủ lá, che lưới. Cây lớn lên trong luống một hoặc hai mùa, rồi được bứng ra trồng ở lô vào mùa ngủ. Đây là cách phổ biến ở nhiều vùng trồng sâm trên thế giới và cũng quen thuộc với người làm trại trong nước.
Cách thứ hai là gieo hoặc cấy vào bầu nhỏ, khay nhiều ô hoặc ống ươm, chứa giá thể chuẩn bị riêng. Các bầu, khay đặt trên mặt đất hoặc trên kệ trong nhà lưới. Khi ra lô, cây được mang đi cả bầu, rút ra nguyên bầu đất hoặc giá thể rồi đặt xuống luống trồng.
Giữa hai cách còn có những biến thể: gieo trên luống rồi chuyển vào bầu ở mùa thứ hai, gieo trong khay nhỏ rồi cấy ra luống ươm, hoặc dùng bầu tự huỷ làm từ vật liệu phân huỷ trong đất. Mỗi biến thể là một cách cân bằng giữa công sức và độ an toàn cho rễ.
Điều đáng nói là cả hai cách đều cần cùng những thứ nền: bóng che đủ, nước sạch, thoát nước tốt, người trực sát và sổ ghi theo mã. Đổi từ luống sang bầu không bù được cho một vườn ươm thiếu bóng hay thiếu người; nó chỉ đổi chỗ rủi ro từ khâu bứng cây sang khâu giữ ẩm và giữ dáng rễ. Vì vậy trước khi bàn bầu hay luống, trại nên chắc rằng những thứ nền đó đã có.
So sánh bầu và luống theo từng khía cạnh
Bảng dưới tóm tắt những điểm khác người làm trại hay cân nhắc. Đây là xu hướng chung, mức độ thực tế tuỳ cách làm của từng trại.
| Khía cạnh | Ươm trên luống | Ươm trong bầu, khay |
|---|---|---|
| Hình dạng rễ | Rễ chính thường thẳng, phát triển tự do | Rễ có thể chạm đáy và thành bầu, cong hoặc cuộn nếu để lâu |
| Khi ra ngôi | Phải bứng, dễ đứt rễ con, phải làm trong mùa ngủ | Mang cả bầu, ít tổn thương, linh hoạt thời điểm hơn |
| Giữ ẩm | Đất luống giữ ẩm ổn định hơn | Bầu nhỏ khô nhanh, cần tưới sát hơn |
| Thoát nước | Phụ thuộc mặt bằng và rãnh | Dễ kiểm soát nếu giá thể tốt và bầu kê cao |
| Công và vật tư | Ít vật tư, công làm luống một lần | Tốn bầu, khay, giá thể, công đóng bầu |
| Kiểm soát bệnh | Bệnh có thể lan theo đất trong luống | Cách ly từng bầu, loại bỏ bầu bệnh dễ hơn |
| Vận chuyển | Cây trần rễ, nhẹ, dễ mất nước | Nặng hơn, cồng kềnh, nhưng rễ được bảo vệ |
Với sâm, hình dạng rễ có ý nghĩa lâu dài vì củ thu hoạch sau nhiều năm vẫn mang dấu vết của rễ ở giai đoạn đầu. Đây là lý do nhiều người làm trại thận trọng khi để cây sâm trong bầu nhỏ quá lâu.
Rễ cong trong bầu: chuyện không nhỏ với cây lấy củ
Với cây lấy quả hay lấy gỗ, rễ cong ở giai đoạn ươm thường được cây tự điều chỉnh sau khi trồng. Với sâm, phần rễ chính chính là phần sẽ thành củ, và hình dạng củ ảnh hưởng tới cách đánh giá sản phẩm sau này. Rễ chính chạm đáy bầu rồi gập ngang hoặc xoắn vòng có thể tạo ra củ dị dạng, kém đẹp, khó phân loại.
Cách giảm rủi ro thường được nhắc tới là dùng bầu đủ sâu so với chiều dài rễ của cây ở tuổi định ra ngôi, dùng loại bầu hay ống có rãnh dọc định hướng rễ đi thẳng xuống, kê bầu trên lưới hoặc kệ có khe để đầu rễ ra khỏi đáy gặp không khí và tự dừng thay vì cuộn lại, và không giữ cây trong bầu quá thời gian dự định.
Khi ra ngôi cây từ bầu, người trồng nên rút cây ra và nhìn rễ trước khi đặt xuống luống. Rễ chỉ hơi cong ở đầu có thể nắn nhẹ cho thẳng khi đặt; rễ đã cuộn vòng chặt thì nên xếp vào nhóm cây riêng để theo dõi, không trộn vào luống chính.
Giá thể cho bầu và đất cho luống
Tơi, xốp, thoát nước. Dù bầu hay luống, rễ sâm non cần môi trường có không khí. Đất, giá thể nén chặt hoặc đọng nước làm rễ ngạt và thối.
Giàu mùn nhưng đã hoai. Mùn lá rừng, đất mặt nhiều mùn hay được dùng; phân hữu cơ phải hoai kỹ. Vật liệu chưa hoai tiếp tục phân huỷ trong bầu, sinh nhiệt và có thể mang mầm bệnh.
Sạch mầm bệnh. Giá thể cho bầu có lợi thế là chuẩn bị được riêng và kiểm soát được nguồn. Một số trại phơi, ủ hoặc xử lý giá thể theo hướng dẫn kỹ thuật trước khi đóng bầu.
Đồng nhất. Bầu đóng bằng các mẻ giá thể khác nhau sẽ cho cây mọc khác nhau, khó đánh giá. Trộn một mẻ đủ cho cả đợt đóng bầu, ghi thành phần vào sổ.
Lấy mùn rừng có chừng mực. Mùn rừng chỉ lấy trong phạm vi trại có quyền sử dụng, và lấy vừa phải theo kiểu nhặt rải, không cào trụi một khoảng. Lớp mùn là nền của chính tán rừng đang che bóng cho trại.
Khi nào nên chọn ươm trong bầu
Bầu, khay không thay thế luống ươm ở mọi trường hợp, nhưng có những tình huống bầu tỏ ra hợp lý hơn:
- Ươm cây nuôi cấy mô hoặc cây cần huấn luyện, cần kiểm soát giá thể và ẩm chặt chẽ.
- Ươm một lô giống mới trong khu cách ly, cần tách riêng từng nhóm cây và loại bỏ bầu bệnh nhanh.
- Lô trồng ở xa, đường vận chuyển dài và khó, cần bảo vệ rễ trên đường.
- Cần trồng dặm vào những chỗ trống trong lô đang có cây lớn, không thể làm vào thời điểm bứng cây trần rễ.
- Trại muốn chuyển cây ra lô ngay sau mùa đầu tiên, khi rễ còn ngắn, vừa với bầu.
- Vườn ươm đặt trên nền khó làm luống như đá nhiều, đất mỏng, dốc gắt.
Ngược lại, khi cây sẽ ở vườn ươm hai mùa, lô trồng gần vườn ươm và trại có đủ người ra ngôi trong mùa ngủ, ươm trên luống thường đơn giản và ít rủi ro rễ dị dạng hơn.
Một cách thử nhanh là gieo cùng một nguồn hạt vào cả bầu lẫn luống trong một mùa, ghi số cây sống, kích thước rễ khi ra ngôi và số mầm mọc ở lô mùa sau cho từng cách.
Công và vật tư: tính bằng sức người, không chỉ bằng tiền
Ở vùng núi cao, chi phí lớn nhất của vườn ươm nhiều khi không phải vật tư mà là công và vận chuyển. Mỗi túi giá thể, mỗi chồng khay đều phải mang lên dốc, có khi bằng gùi. Một vườn ươm bầu cỡ vừa có thể cần nhiều chuyến gùi hơn hẳn so với làm luống từ đất tại chỗ.
Ngược lại, ra ngôi cây trên luống đòi dồn nhiều người vào một khoảng ngắn của mùa ngủ, trong khi cây trong bầu có thể chuyển rải ra nhiều đợt. Với trại thiếu người vào mùa đó, bầu giúp giãn công việc.
Trước khi quyết định, trại nên làm một phép tính đơn giản bằng ví dụ giả định cho chính mình: số cây cần ươm, số bầu tương ứng, khối lượng giá thể, số chuyến vận chuyển, số ngày công đóng bầu, so với số luống, số ngày công làm luống, số ngày công bứng và ra ngôi. Con số cụ thể mỗi trại một khác, nhưng phép tính sẽ cho thấy cách nào nặng hơn với nguồn lực trại đang có.
Kết hợp hai cách trong một vườn ươm
Nhiều trại không chọn hẳn một bên. Một cách kết hợp thường gặp là ươm phần lớn cây trên luống theo kế hoạch chính, đồng thời giữ một dãy bầu dự phòng để trồng dặm vào lô trong mùa sinh trưởng, khi không thể bứng cây trần rễ. Dãy bầu này cũng là nơi đặt cây từ nguồn mới cần cách ly.
Một cách khác là gieo hạt vào khay nhỏ để dễ theo dõi tỷ lệ nảy mầm, rồi cấy cây con ra luống ươm khi cây đã ổn định. Cách này tốn thêm một lần cấy nhưng giúp không phí luống cho những chỗ hạt không mọc.
Dù kết hợp thế nào, mã lô vẫn phải đi theo cây qua mọi lần chuyển: từ khay sang luống, từ luống sang bầu, từ bầu ra lô. Mỗi lần chuyển là một lần ghi vào sổ. Trại mới nên bắt đầu với một cách chính và một cách phụ ở quy mô nhỏ, theo dõi ít nhất hai mùa rồi mới quyết định tăng phần nào, thay vì chia đôi vườn ươm ngay từ năm đầu khi đội chưa quen cả hai.
Chăm cây trong bầu khác chăm cây trên luống ở đâu
Bầu nhỏ chứa ít giá thể nên khô và nóng lên nhanh hơn đất luống. Những ngày hanh gió, mặt bầu có thể khô hẳn trong một buổi chiều trong khi luống bên cạnh vẫn còn ẩm. Người trực vườn ươm bầu phải kiểm ẩm thường hơn, tưới ít mà nhiều lần, và xếp bầu sát nhau hoặc vùi một phần bầu xuống lớp mùn để giảm bốc hơi.
Ngược lại, khi mưa dầm, bầu đặt trên nền đất phẳng dễ bị ngập chân và giá thể trong bầu ướt sũng lâu hơn, nhất là khi lỗ thoát ở đáy bị đất bịt. Kê bầu trên kệ thưa hoặc trên lớp sỏi, giữ lỗ đáy thông, là cách nhiều trại dùng để tránh thối rễ trong mùa mưa.
Cây trong bầu cũng dễ bị đổ khi gió lùa hoặc khi người đi qua chạm vào, vì bầu nhẹ. Dãy bầu nên được chèn khung hoặc đặt trong khay lớn. Mùa nghỉ, bầu cần được che phủ để mầm ngủ không bị lạnh và khô hơn so với cây nằm trong đất luống, vì quanh bầu không có khối đất lớn giữ nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm để trong bầu tối đa bao lâu thì nên ra lô?
Không có con số chung, vì phụ thuộc kích thước bầu và tốc độ phát triển rễ. Nguyên tắc là ra lô trước khi rễ chính chạm đáy bầu và bắt đầu cong. Trại nên rút thử vài cây định kỳ để xem rễ, thay vì chỉ nhìn lá.
Bầu nhựa hay bầu tự huỷ tốt hơn cho sâm?
Bầu nhựa bền, dùng lại được nhưng phải rút cây ra khi trồng. Bầu tự huỷ trồng được cả bầu, ít động rễ, nhưng phải chắc chắn vật liệu phân huỷ được trong điều kiện đất của lô, nếu không sẽ thành vách cản rễ. Nên thử nhỏ trước khi dùng đại trà.
Đất trong bầu có cần giống đất ở lô trồng không?
Không cần giống hệt, nhưng không nên quá khác. Giá thể quá nhẹ và tơi so với đất lô có thể làm nước thấm khác nhau giữa bầu và đất xung quanh sau khi trồng, rễ ngại đi ra khỏi bầu. Nhiều trại trộn một phần đất mặt nơi trồng vào giá thể.
Ươm trên luống có cần lót gì dưới đáy luống không?
Thường không cần lót, nhưng cần nền thoát nước tốt và rãnh hai bên. Ở chỗ đất sét chặt, một số trại nâng luống cao hơn hoặc trộn thêm vật liệu tơi để rễ không gặp lớp đất bí ngay bên dưới.
Ươm trong bầu có giảm được bệnh thối rễ không?
Bầu giúp cách ly từng cây nên bệnh khó lan hàng loạt như trên luống, và bầu bệnh được loại dễ hơn. Nhưng nếu giá thể không sạch hoặc tưới đọng nước, bầu vẫn có thể bị thối. Giá thể sạch và kiểm soát nước là điều kiện chung của cả hai cách.