Một trại sâm cần bao nhiêu người không có con số chung, vì nó phụ thuộc vào diện tích lô, độ dốc, mô hình che bóng, tuổi sâm đang có trong trại và mùa vụ. Cách tính đúng là tách trại ra hai lớp: một nhóm thường trực ở lại trại quanh năm (người phụ trách, người làm kỹ thuật, người canh trại) và một lực lượng thời vụ gọi thêm vào những tháng nhiều việc như làm luống, trồng, thu hạt, đào củ.
Phần lớn trại sâm vùng núi cao gặp khó không phải vì thiếu tiền thuê người, mà vì thiếu người đúng việc vào đúng tháng. Bài này đưa một cách tách việc, một bảng định biên ví dụ giả định cho ba quy mô trại và một trình tự tự tính ngày công từ chính số đo của trại mình.
Vì sao hai trại cùng diện tích lại cần số người rất khác nhau
Diện tích chỉ là một biến. Một trại nằm gọn trên một sườn thoải, có lối đi lát gỗ giữa các luống, sẽ cần ít công hơn hẳn một trại cùng diện tích nhưng chia thành nhiều lô rải rác trên ba bốn quả đồi, mỗi lô cách nhau vài chục phút leo dốc. Thời gian đi lại trong trại là một khoản công rất lớn mà khi lập kế hoạch ở dưới xuôi người ta hay quên.
Mô hình che bóng cũng làm số người thay đổi. Trại dưới tán rừng tự nhiên ít việc dựng và sửa giàn, nhưng nhiều việc tỉa cành, dọn cành gãy, theo dõi cây rừng đổ sau mưa gió. Trại nhà lưới thì ngược lại: mỗi trận gió lớn, mưa đá là một đợt căng lại lưới, thay cột, buộc lại dây. Tuổi sâm trong trại cũng quyết định nhiều thứ: lô cây non cần chăm kỹ từng cây, còn lô củ lớn tuổi cần nhiều người canh hơn vì giá trị trên mỗi mét vuông cao.
Cuối cùng là đường vào. Trại mà mùa mưa xe máy không lên được thì mọi thứ phải gùi bộ: phân, lưới, lương thực, nước uống dự phòng. Một phần nhân lực sẽ gần như chỉ để vận chuyển. Người lập kế hoạch nên tính việc đó thành một đầu việc riêng thay vì để nó ăn dần vào giờ làm kỹ thuật.
Bốn nhóm việc trong một trại sâm
Việc kỹ thuật. Làm luống, trồng, phủ luống, giữ ẩm, làm cỏ bằng tay, theo dõi bệnh hằng tuần, cách ly cây bệnh, thu hạt, đào củ. Đây là việc đòi hỏi người có tay nghề và quen cây; làm sai một lần, như giẫm lên luống hay dùng dụng cụ từ lô bệnh sang lô sạch, có thể làm hỏng cả mùa.
Việc bảo vệ. Canh trại ngày và đêm, tuần tra hàng rào, giữ chìa khoá kho, ghi người ra vào, chăm chó canh, kiểm tra thiết bị ghi hình. Việc này nặng dần theo tuổi sâm và đặc biệt căng vào mùa củ lớn.
Việc hậu cần. Nấu ăn cho người ở trại, gùi hàng lên xuống, sửa lán, sửa đường mòn, giữ nguồn nước, sạc pin, mang rác xuống núi. Trại càng xa đường càng nhiều việc loại này.
Việc quản lý và giấy tờ. Chấm công, trả công, ghi sổ trại, giữ hồ sơ lô, làm việc với chủ rừng, chính quyền xã, cán bộ khuyến nông và kiểm lâm. Người làm việc này không nhất thiết ở trại thường xuyên, nhưng phải lên trại đều đặn để sổ sách khớp với thực địa.
Một người có thể kiêm nhiều nhóm. Trại nhỏ hầu như ai cũng kiêm việc. Điều cần giữ là mỗi nhóm việc luôn có một người chịu trách nhiệm chính được gọi tên rõ, để khi có sự cố không ai nghĩ rằng việc đó là của người khác.
Bảng định biên ví dụ giả định cho ba quy mô trại
Các con số dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phải chuẩn định biên. Trại thật cần tính lại từ số đo của mình: độ dốc, khoảng cách giữa các lô, đường vào và mô hình che bóng.
| Quy mô ví dụ | Thường trực quanh năm | Thời vụ vào tháng cao điểm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trại hộ nhỏ, một lô gần nhà, chủ yếu cây non | Chủ hộ và một người nhà, kiêm cả kỹ thuật và canh | Vài người đổi công trong xóm lúc làm luống, trồng | Canh đêm thường dựa vào nhà ở sát lô |
| Trại vừa, vài lô trên một sườn, có cả cây non và cây lớn tuổi | Một người phụ trách, hai người kỹ thuật, hai người canh chia ca | Một tổ khoảng năm đến tám người trong mùa trồng và mùa đào củ | Cần một lán trại có chỗ ngủ cho người canh |
| Trại lớn, nhiều lô trên nhiều sườn, nhiều lứa tuổi | Một quản lý trại, một tổ kỹ thuật theo khu, một tổ bảo vệ có trưởng tổ, một người hậu cần | Nhiều tổ thời vụ, mỗi tổ có một người kỹ thuật thường trực dẫn | Nên chia trại thành khu, mỗi khu có người chịu trách nhiệm riêng |
Điểm chung của cả ba dòng là: luôn có người ở lại trại ban đêm khi trong trại có cây lớn tuổi, và người thời vụ luôn làm việc dưới sự dẫn của một người thường trực quen trại. Tỷ lệ cụ thể thay đổi, nguyên tắc đó thì không.
Nếu đang được mời góp vốn vào một trại, hãy hỏi chủ trại về bảng định biên của họ. Một kế hoạch chỉ ghi "thuê nhân công địa phương" mà không nói ai canh đêm, ai giữ sổ, ai dẫn tổ thời vụ là kế hoạch còn thiếu phần quan trọng nhất.
Lịch nhân công theo mùa trong năm
Sâm Panax là cây có nhịp năm rõ: mọc mầm, ra lá, ra hoa, kết quả, lụi thân, rồi ngủ qua mùa lạnh. Mỗi pha kéo theo một kiểu việc. Lịch dưới đây mô tả theo pha, không theo tháng, vì hai sườn Ngọc Linh và vùng Lai Châu lệch nhau về thời tiết; trại hãy tự gắn tháng theo quan sát của mình.
| Pha của cây | Việc chính | Nhu cầu người |
|---|---|---|
| Trước khi mầm nhú | Dọn luống, sửa giàn, sửa lối đi, chuẩn bị luống mới, nhận cây giống từ vườn ươm | Cao: cần thêm người thời vụ |
| Mọc mầm, ra lá | Theo dõi mầm, làm cỏ tay, kiểm tra sên và chuột, giữ ẩm | Trung bình: chủ yếu người kỹ thuật thường trực |
| Ra hoa, kết quả | Theo dõi bệnh lá, che chắn khi mưa đá, chuẩn bị thu hạt | Trung bình, tăng người canh vì quả đỏ dễ bị hái trộm |
| Quả chín | Thu hạt theo lô, ghi số lô hạt, chuyển về vườn ươm | Cao trong vài tuần |
| Lụi thân, chuẩn bị ngủ | Đào củ ở các lô đến tuổi, dọn thân lụi, phủ luống | Cao nhất: vừa đào củ vừa phải canh gắt |
| Mùa ngủ | Giữ luống, thoát nước, sửa hàng rào, sửa lán | Thấp về kỹ thuật, nhưng không được giảm người canh |
Điều hay bị bỏ sót là mùa ngủ. Trên mặt đất không còn cây nên nhiều trại cắt bớt người, trong khi củ vẫn nằm dưới luống, và những vết luống bị xới trộm thường chỉ được phát hiện khi mùa mầm tới thì đã muộn.
Tự tính ngày công từ số đo của trại mình
Thay vì đoán, có thể ước lượng ngày công theo cách dưới đây. Cần một quyển sổ, một mùa ghi chép và sự trung thực khi ghi.
- Liệt kê mọi đầu việc trong năm theo bốn nhóm ở trên, kể cả việc gùi hàng và đi lại giữa các lô.
- Cho một người quen việc làm thử từng đầu việc trên một đoạn luống đã đo chiều dài, bấm giờ thật, ghi lại. Làm trên lô dốc nhất và lô thoải nhất để thấy chênh lệch.
- Nhân lên theo tổng chiều dài luống hoặc diện tích của từng lô, cộng thời gian đi từ lán tới lô và về.
- Cộng một khoản dự phòng cho những ngày mưa to, sương mù dày không làm được, và cho người ốm, người về nhà vì việc gia đình, mùa nương rẫy.
- Xếp tổng ngày công theo pha của cây ở bảng lịch, để thấy pha nào cần gọi thêm người và gọi bao nhiêu.
- Riêng phần bảo vệ thì tính theo ca chứ không theo khối lượng việc: mỗi đêm cần mấy người thức, đổi ca mấy lần, ai thay khi người canh nghỉ.
- Sau một năm, so số ngày công dự tính với số đã trả thật, sửa lại hệ số cho năm sau.
Sổ ngày công này về sau còn là dữ liệu quý cho việc tính chi phí vận hành, và cho người góp vốn thấy trại được quản lý có căn cứ.
Thiếu người hay thừa người đều tốn
Thiếu người kỹ thuật thì cỏ mọc kín luống, bệnh lá lan trước khi kịp cách ly, cây non bị sên ăn mà không ai thấy. Thiếu người canh thì rủi ro mất củ tăng, mà một đêm mất trộm có thể bằng công cả năm của nhiều người. Thiếu người hậu cần thì người kỹ thuật phải đi gùi hàng, nấu ăn, nghĩa là việc kỹ thuật bị cắt xén mà sổ sách không phản ánh.
Thừa người cũng có cái giá của nó. Lán chật, nước sinh hoạt thiếu vào mùa khô, nhiều người đi lại trên lối mòn làm đất lún và dễ mang mầm bệnh giữa các lô. Khi đông người mà trách nhiệm không rõ, ai cũng nghĩ việc của mình đã xong. Thêm nữa, mỗi người thêm vào trại là thêm một người biết lô nào có củ lớn tuổi, đó cũng là chuyện phải cân nhắc.
Một nguyên tắc an toàn đáng giữ trong mọi trường hợp: không để một người làm việc một mình ở lô xa trong mùa mưa hay lúc trời tối. Trên sườn núi dốc, một cú trượt chân hay một con rắn cắn mà không ai biết có thể thành chuyện nghiêm trọng. Định biên vì thế không chỉ là bài toán năng suất mà còn là bài toán an toàn.
Những việc không nên khoán trắng cho người ngoài
Thuê khoán theo việc giúp trại linh hoạt, nhưng có những việc nên để người thường trực, người được chủ trại tin cậy trực tiếp làm hoặc trực tiếp giám sát.
- Giữ sổ trại và hồ sơ lô: ai ghi, ai ký, ai cất. Sổ bị sửa hay ghi bù là mất giá trị truy xuất.
- Giữ kho giống và quyết định đưa cây giống nào vào lô nào, để không lẫn giống lạ vào trại.
- Quyết định lô nào đến tuổi đào, ngày nào đào, và giám sát suốt buổi đào củ.
- Phân công ca canh đêm và giữ danh sách người ra vào trại.
- Quyết định cách ly, nhổ bỏ cây bệnh và xử lý đất tại chỗ bệnh.
- Làm việc với chủ rừng, cộng đồng thôn bản và chính quyền xã về những chuyện liên quan đến rừng.
Phần việc tay chân như làm luống, làm cỏ, gùi hàng, dựng giàn hoàn toàn có thể giao cho tổ thời vụ theo khoán, miễn có người thường trực dẫn và nghiệm thu.
Câu hỏi thường gặp
Trại sâm nhỏ của một hộ có cần người canh đêm không?
Nếu trong lô đã có cây lớn tuổi, nên có. Với hộ nhỏ, cách hay gặp là dựng nhà hoặc lán ngủ sát lô, nuôi chó, và luân phiên người nhà ngủ lại. Khi lô chỉ có cây non một hai năm tuổi, mức canh có thể nhẹ hơn nhưng vẫn cần kiểm tra luống mỗi sáng.
Có nên thuê người theo ngày công hay khoán theo việc?
Mỗi cách hợp với một loại việc. Việc tay chân đo được khối lượng như làm luống, dựng giàn, gùi hàng thì khoán theo việc dễ quản lý. Việc kỹ thuật cần cẩn thận như chăm cây non, đào củ thì trả theo ngày và có người giám sát sẽ an toàn hơn, vì khoán dễ khiến người làm chạy theo tốc độ.
Người làm thời vụ có cần được hướng dẫn trước khi vào trại không?
Cần. Ít nhất một buổi đầu để chỉ lối đi được phép, chỗ khử trùng giày dụng cụ, lô nào đang có bệnh không được vào, cách cầm cây, và quy tắc không mang củ, quả, lá ra khỏi trại. Một buổi hướng dẫn rẻ hơn rất nhiều so với một lô bệnh lây do giẫm nhầm.
Một người phụ trách có quản được nhiều lô cách xa nhau không?
Quản được nếu mỗi lô có một người chịu trách nhiệm tại chỗ và có lịch báo cáo đều. Nếu người phụ trách phải tự đi khắp các lô mỗi ngày thì thời gian leo dốc sẽ chiếm phần lớn ngày làm việc. Khi trại mở rộng, chia khu và giao người theo khu là cách thường gặp.
Mùa ngủ của cây có được giảm người không?
Có thể giảm người kỹ thuật vì việc chăm ít hơn, nhưng không nên giảm người canh. Củ vẫn nằm dưới luống suốt mùa ngủ và luống bị xới trộm lúc này khó phát hiện ngay. Đây cũng là mùa tốt để sửa hàng rào, sửa lán và đào tạo lại người làm.
Định biên có liên quan gì đến chi phí và dòng tiền của trại?
Liên quan trực tiếp. Tiền công thường là một trong những khoản chi lớn và đều đặn nhất của trại sâm, trong khi thu nhập từ củ đến chậm sau nhiều năm. Một bảng định biên rõ ràng giúp tính chi phí vận hành hằng năm sát thực tế; bài về chi phí vận hành và dòng tiền trong cùng danh mục đi sâu hơn phần này.