Đội canh trại sâm mùa củ lớn cần ba thứ: người thức thật sự vào những giờ nguy cơ cao, chòi canh đặt ở chỗ nhìn và nghe được các lô có củ lớn tuổi, và một quy trình giao ca có ghi sổ để không có khoảng trống giữa hai ca. Số người cụ thể tuỳ trại, nhưng nguyên tắc là không có đêm nào trại vắng người thức và không ai phải canh một mình ở chỗ xa trong nhiều giờ liền.
Bài này đi theo góc tổ chức đội: chia ca thế nào, chòi canh đặt đâu, giao ca ra sao, tuần tra theo nhịp nào và người canh phải làm gì khi phát hiện dấu hiệu lạ. Các lớp bảo vệ bằng vật dụng như hàng rào, chó, camera được bàn ở bài riêng trong cùng danh mục.
Vì sao mùa củ lớn là mùa căng nhất
Trong suốt vòng đời của một lô sâm, giá trị nằm dưới đất tăng dần theo năm. Những năm đầu, rủi ro mất trộm thấp vì củ còn nhỏ. Khi lô bước vào những năm tuổi mà trại tính đào củ, giá trị trên mỗi mét luống trở nên rất lớn và tin trại có củ lớn thường lan ra ngoài, qua người làm thời vụ, qua người buôn hỏi mua, qua chính các buổi đào thử.
Thời điểm đào củ còn căng hơn. Có những đêm củ đã đào lên nằm trong kho chờ chuyển xuống núi, có những lô đào dở dang với luống bị xới, dễ nhầm lẫn giữa vết đào của trại và vết đào trộm. Người lạ cũng xuất hiện nhiều hơn quanh trại vào mùa này, có người đến hỏi mua, có người đến xin việc, và không phải ai cũng chỉ đến vì lý do đó.
Vì vậy, đội canh không nên là một lực lượng cố định suốt năm, mà nên được tăng cường theo lịch của chính trại: lô nào sắp đến tuổi đào, đợt đào nào sắp diễn ra, củ sẽ nằm trong kho bao nhiêu ngày. Người phụ trách trại nên lập lịch này trước ít nhất một mùa để kịp tìm người đáng tin.
Ba cách chia ca thường gặp
Các mô hình dưới đây được mô tả theo nguyên tắc, số người là ví dụ giả định. Trại tự chọn theo số lô, khoảng cách và số người tin cậy mình có.
| Cách chia | Cách làm | Hợp với | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Hai ca ngày đêm | Một tổ canh ban ngày kiêm việc trại, một tổ thức ban đêm, đổi vào sáng sớm và chập tối | Trại vừa, lô tập trung quanh lán | Ca đêm dài, người canh dễ ngủ gật vào cuối ca |
| Ba ca có gối đầu | Chia đêm thành hai ca ngắn, ca sau đến sớm hơn ca trước kết thúc một khoảng để cùng đi một vòng | Mùa đào củ, khi kho có củ | Cần nhiều người hơn, phải có chỗ ngủ cho người nghỉ ca |
| Chòi cố định cộng tuần tra lưu động | Một người ở chòi chính sát kho, một nhóm hai người đi tuần theo vòng định sẵn, đổi vai sau mỗi vòng | Trại nhiều lô trên nhiều sườn | Tuần tra trên dốc ban đêm có rủi ro té ngã, cần đèn và lối đi tốt |
Dù chọn cách nào, những giờ cuối đêm gần sáng thường là lúc người canh mệt nhất. Nên xếp người khoẻ, tỉnh vào khung đó, và không xếp một người vừa làm cả ngày ngoài lô sang canh trọn đêm.
Người canh cũng cần ngày nghỉ. Một đội chỉ có đúng số người để kín ca sẽ vỡ ngay khi một người ốm hoặc phải về nhà. Nên có ít nhất một người dự phòng biết việc.
Đặt chòi canh ở đâu
Chòi canh không cần cao to, nhưng vị trí quyết định gần hết hiệu quả của nó. Khi chọn chỗ dựng chòi, có thể xét lần lượt những điểm sau.
- Nhìn hoặc nghe được lô có củ lớn tuổi. Trên núi, tầm nhìn ban đêm gần như bằng không, nên nghe quan trọng không kém nhìn. Chòi đặt ở chỗ nghe được tiếng chó sủa, tiếng cành gãy ở lô quan trọng nhất.
- Gần kho chứa củ trong mùa đào. Kho và chòi canh nên cạnh nhau hoặc là một. Củ đã đào lên dễ bị lấy hơn củ còn dưới đất.
- Chặn lối vào chính. Người lạ thường đi theo lối mòn sẵn có. Một chòi đặt ở chỗ lối mòn vào trại thắt lại sẽ thấy được phần lớn người ra vào.
- Không nằm ở chỗ nguy hiểm. Tránh dựng chòi dưới cây lớn có cành khô, sát mép taluy, ở khe suối có thể có lũ quét, hay trên đỉnh trống đón sét khi giông.
- Có đường liên lạc. Nhiều vùng núi cao sóng điện thoại yếu hoặc chỉ có ở vài điểm. Nên thử trước chỗ nào gọi được, và nếu không có sóng thì cần cách báo động khác như kẻng, còi, bộ đàm tầm ngắn.
- Đủ chỗ ngủ cho người nghỉ ca. Người nghỉ ca ngủ gần chòi thì khi có chuyện mới gọi dậy kịp.
Với trại nhiều lô, một chòi chính ở lối vào và một vài chòi phụ đơn giản ở lô xa thường hợp lý hơn là cố dựng một chòi lớn ở trung tâm.
Quy trình giao ca có ghi sổ
Phần lớn sự cố trong trại xảy ra vào khoảng trống: ca trước đã về, ca sau chưa tới, hoặc ca sau tới nhưng không biết ca trước đã thấy gì. Một quy trình giao ca ngắn gọn, làm đều đặn, lấp được khoảng trống đó.
- Ca sau đến trước giờ đổi ca một khoảng, không để chòi trống dù vài phút.
- Hai ca cùng đi một vòng ngắn qua cửa kho, cổng chính và lô quan trọng nhất, nhìn khoá, nhìn mặt luống.
- Ca trước kể những gì đã thấy, nghe: người lạ, tiếng động, chó sủa bất thường, cây đổ, nước suối lên, thiết bị hỏng.
- Ghi vào sổ giao ca: giờ đổi ca, tên hai người, tình trạng khoá kho, những điều bất thường, việc còn dở. Hai người cùng ký hoặc ghi tên.
- Ca sau kiểm đèn pin, pin dự phòng, còi, áo mưa, đồ sơ cứu cơ bản trước khi ca trước rời đi.
- Nếu có bất thường chưa xử lý xong, ca trước ở lại cho tới khi người phụ trách trại nắm tình hình.
Sổ giao ca nên ngắn, mỗi ca vài dòng, để người canh không ngại ghi. Một quyển sổ ghi đều đặn suốt mùa sẽ cho thấy những quy luật mà không ai nhớ nổi: đêm nào hay có tiếng động, hướng nào hay có người lạ, thiết bị nào hay hỏng.
Tuần tra: nhịp, lối đi và cách giữ an toàn cho người canh
Đổi giờ tuần tra. Đi tuần đúng một giờ cố định mỗi đêm thì người ngoài quan sát vài hôm là biết. Nên có vài vòng cố định cộng một vòng bất chợt do người phụ trách ca quyết định.
Đi theo lối đã làm sẵn. Lối tuần nên được phát quang, có bậc ở chỗ dốc, có dây vịn ở chỗ trơn. Đi tắt qua luống ban đêm vừa nguy hiểm vừa làm hỏng luống, mang bệnh giữa các lô.
Đi theo cặp ở lô xa. Trên dốc ban đêm, một người trượt chân hay bị rắn cắn cần người bên cạnh. Lô gần lán có thể đi một người nếu người ở chòi nhìn thấy đèn.
Đèn và tiếng. Mỗi người có đèn đội đầu và một đèn dự phòng, có còi. Thống nhất trước tín hiệu còi: một hồi là gọi, nhiều hồi liên tục là cần giúp ngay.
Nhìn mặt luống, không chỉ nhìn hàng rào. Dấu hiệu bị đào trộm thường là đất xới mới, lớp phủ luống bị vạch ra rồi đắp lại, dấu chân lạ trên đất ướt. Người canh nên được chỉ cho biết mặt luống bình thường của từng lô trông thế nào để nhận ra chỗ khác.
Thời tiết xấu thì giảm vòng, không bỏ canh. Mưa to, sương dày, rét đậm làm tuần tra nguy hiểm. Lúc đó nên rút về chòi, tăng nghe và quan sát từ chỗ an toàn, đi lại khi trời bớt xấu.
Khi phát hiện người lạ hoặc dấu hiệu đào trộm
Nguyên tắc đầu tiên là an toàn của người canh. Củ sâm có giá trị cao, nhưng không đáng để người canh lao vào đối đầu một mình trong đêm trên dốc. Người canh nên được dặn rõ từ đầu mùa: khi thấy người lạ, việc của mình là báo động, gọi người, quan sát và ghi nhớ, không phải tự mình bắt giữ hay đánh nhau.
Trình tự hợp lý thường là: báo cho người ở chòi chính và người phụ trách trại bằng tín hiệu đã thống nhất, bật đèn sáng và gây tiếng động để người lạ biết trại có người thức, giữ khoảng cách, ghi nhớ hướng đi, số người, đặc điểm nhìn thấy được. Khi có điều kiện liên lạc, báo cho công an xã và chính quyền thôn bản theo đúng quy định ở địa phương.
Nếu sáng ra phát hiện luống bị đào, đừng vội san lại. Chụp ảnh, khoanh vùng, ghi giờ phát hiện, kiểm số cây bị mất theo sổ lô, rồi mới báo cho cơ quan có thẩm quyền. Những ghi chép này giúp việc trình báo có cơ sở và giúp trại xem lại lỗ hổng trong cách canh. Sau mỗi sự cố, người phụ trách nên ngồi lại với đội canh để sửa lịch ca, vị trí chòi hoặc lối tuần, thay vì chỉ trách người trực ca đó.
Chọn người và giữ người cho đội canh
Người canh trại sâm cần ba điều: đáng tin, chịu được thức đêm trên núi lạnh, và biết đi rừng. Nhiều trại chọn người ở thôn bản gần trại vì họ quen đường, quen người trong vùng và nhận ra ai là người lạ. Cách chọn này có lợi lớn, nhưng cần đi kèm một thoả thuận rõ ràng về trách nhiệm, tiền công, giờ giấc và chế độ khi ốm đau, tai nạn, để người canh không phải khó xử giữa trại và người quen.
Giữ người lâu quan trọng không kém chọn người. Đội canh thay người liên tục nghĩa là ngày càng nhiều người biết cách bố trí của trại. Những điều giúp giữ người thường rất cụ thể: lán ngủ khô ráo và đủ ấm, có bếp, có nước sạch, có ngày nghỉ được báo trước, trả công đúng hẹn, có bảo hiểm tai nạn cho người làm, và người phụ trách đối xử công bằng.
Cuối cùng, đội canh nên được coi là một phần của trại chứ không phải người ngoài thuê đứng gác. Khi người canh hiểu cây, biết lô nào đến tuổi, biết vì sao không được giẫm luống, họ sẽ nhìn ra nhiều vấn đề hơn là chỉ người lạ: một chỗ lưới rách, một cây đổ đè lên giàn, một vệt nước chảy xói vào luống sau mưa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thuê công ty bảo vệ chuyên nghiệp canh trại sâm không?
Một số trại lớn có thể thuê dịch vụ bảo vệ, nhưng cần cân nhắc vì người bảo vệ từ nơi khác thường không quen địa hình núi, rét và đường rừng. Nhiều trại chọn kết hợp: người tại chỗ làm nòng cốt, dịch vụ bảo vệ chỉ tăng cường vào mùa đào củ, và mọi người đều theo cùng một quy trình giao ca.
Người canh có được mang vũ khí, dụng cụ tự vệ không?
Việc sử dụng vũ khí, công cụ hỗ trợ được pháp luật quản lý chặt, cần hỏi công an địa phương về quy định hiện hành. Về nguyên tắc vận hành, trại nên dặn người canh ưu tiên báo động, giữ khoảng cách và gọi người hỗ trợ, không đối đầu, vì an toàn của người canh quan trọng hơn củ.
Nuôi chó có thay được người canh đêm không?
Không thay được. Chó giúp phát hiện sớm và làm người lạ ngại vào, nhưng chó chỉ có ích khi có người nghe tiếng sủa và đi kiểm tra. Chó cũng sủa vì thú rừng, gió, người quen, nên cần người hiểu tiếng sủa bình thường và bất thường của chó nhà mình.
Sổ giao ca nên giữ bao lâu?
Nên giữ ít nhất qua hết chu kỳ của các lô đang có trong trại, cùng chỗ với sổ trại. Khi có sự cố hay tranh chấp, sổ giao ca cho biết đêm đó ai trực, đã thấy gì, đã làm gì. Sổ cũng là tài liệu để người phụ trách xem lại cách bố trí ca mỗi năm.
Mùa ngủ có cần giữ đội canh như mùa đào củ không?
Thường không cần đông như mùa đào củ, nhưng không nên bỏ trống. Củ vẫn nằm dưới luống và người ngoài biết thân cây đã lụi, mặt luống ít người để ý hơn. Một mức canh vừa phải kèm tuần tra kiểm tra mặt luống mỗi sáng là cách nhiều trại chọn.
Người làm thời vụ có nên biết lịch canh và vị trí kho không?
Nên hạn chế. Người làm thời vụ cần biết lối đi, nội quy và chỗ khử trùng, nhưng lịch ca, giờ tuần tra bất chợt và việc kho đang chứa gì nên chỉ người thường trực nắm. Đây không phải nghi ngờ ai, mà là giảm số người biết thông tin nhạy cảm.