Ở trại sâm vùng núi, sạt lở và lũ quét là rủi ro đe doạ tính mạng người ở trại chứ không chỉ lô sâm, nên việc phải làm trước tiên là dựng lán ở chỗ an toàn, biết các dấu hiệu báo trước và có quy tắc rõ khi nào rời trại. Lán không đặt sát chân taluy, không đặt ở khe suối hay bãi bồi ven suối, và khi mưa lớn kéo dài cùng các dấu hiệu bất thường thì người rời trại trước, củ và thiết bị tính sau.
Bài này nhìn từ phía vận hành: chọn chỗ cho lán, kho và lối đi; theo dõi thời tiết và dấu hiệu tại chỗ; quy tắc sơ tán; và việc làm sau khi mưa lũ qua. Ảnh hưởng của mưa kéo dài tới bệnh cây và cách giữ luống thuộc danh mục sâu bệnh và thời tiết của trang.
Vì sao trại sâm nằm trong vùng rủi ro cao
Những nơi hợp với sâm Panax thường là sườn núi cao, dốc, mưa nhiều, đất là lớp mùn và đất phong hoá dày trên nền đá. Chính những điều kiện đó cũng là điều kiện của sạt lở: khi mưa kéo dài nhiều ngày, đất ngấm no nước, nặng lên và mất sức bám vào lớp dưới. Một trận mưa lớn sau chuỗi ngày mưa dầm là lúc nguy cơ cao nhất.
Lũ quét là chuyện của khe suối. Suối đầu nguồn trên núi cao có lưu vực nhỏ nhưng dốc, nước dồn rất nhanh khi mưa lớn, mang theo bùn đá và cây đổ. Khe suối vốn khô hay chỉ róc rách có thể thành dòng lũ trong thời gian ngắn, và người ở hạ lưu thường không thấy trận mưa đang trút xuống phía trên.
Trại sâm lại có những đặc điểm làm rủi ro tăng thêm: lán thường dựng gần suối cho tiện nước; lối đi và luống được cắt vào sườn dốc, làm thay đổi đường thoát nước tự nhiên; đường lên trại là đường đất men sườn, dễ đứt khi mưa lớn. Người ở trại vì thế có thể bị cô lập nhiều ngày. Những vùng núi cao trồng sâm ở cả Trung Bộ lẫn Tây Bắc đều đã có những mùa mưa lũ gây sạt lở lớn, nên đây không phải rủi ro trên giấy.
Chọn chỗ dựng lán, kho và chỗ ngủ
Chỗ ngủ là nơi người ở lâu nhất và ít tỉnh táo nhất, nên phải là chỗ an toàn nhất trong trại. Khi chọn chỗ, có thể xét lần lượt những điểm sau.
- Không sát chân taluy, vách đất cắt. Taluy cắt để làm đường hay mặt bằng là chỗ hay sạt nhất. Lán nên cách chân và mép taluy một khoảng đủ xa; khoảng cách cụ thể nên hỏi cán bộ địa phương, người có chuyên môn địa chất, xây dựng.
- Không ở khe suối, bãi bồi ven suối, cửa khe. Bãi bằng ven suối rất tiện dựng lán, nhưng chính là đường đi của lũ quét. Dấu vết rác, cây khô mắc trên cành cao ven suối cho thấy nước từng lên tới đâu.
- Không ở chân sườn có vết nứt, cây nghiêng. Cây nghiêng về một hướng, thân cong ở gốc, mặt đất có bậc nứt là dấu hiệu sườn từng hoặc đang dịch chuyển.
- Ưu tiên chỗ đất tương đối bằng, trên vai đồi. Vai đồi, sống đồi thoải thường an toàn hơn chân sườn và đáy khe, miễn không phải đỉnh trống đón sét và gió lốc.
- Có lối thoát hai hướng. Từ lán phải có ít nhất hai đường ra chỗ an toàn, không cùng băng qua một khe suối.
- Kho và thiết bị cũng theo nguyên tắc đó. Củ, giống, vật tư bị lũ cuốn là mất tài sản; nhưng nếu kho đặt ở chỗ nguy hiểm, người sẽ có xu hướng chạy vào cứu kho lúc nguy cấp.
Với trại đã có lán ở chỗ chưa an toàn, nên cân nhắc dời chỗ ngủ trước mùa mưa, kể cả khi lán đó vẫn dùng làm chỗ để đồ ban ngày.
Dấu hiệu báo trước cần để ý
Không phải trận sạt lở nào cũng có dấu hiệu rõ, nhưng nhiều trường hợp có. Người ở trại nên được chỉ cho biết những dấu hiệu sau và báo ngay khi thấy.
| Dấu hiệu | Thấy ở đâu | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Vết nứt mới trên mặt đất, trên lối đi, nền lán | Sườn phía trên lán, lô, lối đi | Báo người phụ trách, không ở dưới vùng đó, theo dõi vết nứt có rộng thêm không |
| Nước đục bất thường, nước suối đột ngột rút cạn rồi dâng | Khe suối gần lán | Rời khỏi lòng và bờ suối ngay, lên chỗ cao |
| Tiếng ầm, tiếng đá lăn, cây gãy từ phía trên | Khe, sườn phía trên | Rời theo hướng ngang sườn, ra khỏi đường có thể bị đất đá đổ xuống |
| Nước rỉ ra từ mặt sườn, chân taluy, đất ướt bất thường | Chân taluy, sườn cắt | Coi như sườn đang no nước, tránh xa |
| Cây, cột nghiêng thêm, hàng rào bị kéo lệch | Lô, hàng rào, giàn che | Kiểm tra cả vùng xung quanh, ghi lại, báo người phụ trách |
| Mưa lớn liên tục sau nhiều ngày mưa dầm | Cả vùng | Chuẩn bị sơ tán, ngừng việc ở lô dốc, theo dõi cảnh báo |
Ban đêm khó thấy dấu hiệu, nên khi mưa lớn kéo dài, việc rời chỗ nguy hiểm nên làm từ chiều, không đợi tới khi nghe tiếng động trong đêm.
Theo dõi thời tiết và cảnh báo
Theo dõi bản tin dự báo và cảnh báo thiên tai. Cơ quan khí tượng thuỷ văn ra các bản tin dự báo mưa lớn, cảnh báo lũ quét, sạt lở cho từng khu vực. Người phụ trách trại nên có thói quen nghe, đọc bản tin mỗi ngày trong mùa mưa, qua điện thoại khi có sóng, qua đài khi không có.
Hỏi chính quyền xã về cảnh báo tại chỗ. Nhiều xã vùng núi có cách báo cho thôn bản khi có nguy cơ, như loa, kẻng, người đi báo. Trại cần nằm trong danh sách được báo và có người liên lạc với xã.
Ghi lượng mưa đơn giản tại trại. Một ống đo mưa đơn giản và một dòng ghi mỗi sáng trong sổ trại giúp người phụ trách thấy mưa đã tích luỹ bao nhiêu ngày. Sau vài năm, trại có dữ liệu riêng để biết mức nào thì sườn của mình bắt đầu có dấu hiệu.
Quan sát phía thượng nguồn. Mưa ở đầu nguồn có thể lớn hơn mưa tại lán. Thấy mây đen dày phía trên khe, nghe tiếng sấm dồn phía thượng nguồn thì cần cảnh giác với suối dù tại lán mưa chưa lớn.
Đặt ngưỡng hành động trước. Người phụ trách nên quyết từ đầu mùa: khi có cảnh báo cấp nào, mưa liên tục bao nhiêu ngày, thấy dấu hiệu nào thì ngừng việc ở lô dốc, chuyển chỗ ngủ hay rời trại. Đặt sẵn ngưỡng giúp tránh do dự lúc nguy cấp.
Quy tắc sơ tán người khỏi trại
Sơ tán là quyết định khó vì người ở trại lo mất củ, mất thiết bị, lo trộm vào khi trại vắng. Chính vì vậy quy tắc phải được thống nhất trước, khi trời còn tạnh.
- Chọn sẵn điểm an toàn gần trại và đường đến đó, không băng qua suối, không đi dưới taluy cao.
- Mọi người ở trại, kể cả người mới, đều được dẫn đi thử đường sơ tán ít nhất một lần.
- Khi tới ngưỡng đã đặt, người phụ trách ra lệnh rời; không ai ở lại một mình để trông kho.
- Mang theo đồ thiết yếu đã gói sẵn: đèn, áo mưa, áo ấm, nước, đồ ăn khô, túi sơ cứu, điện thoại và pin dự phòng.
- Tắt bếp, ngắt nguồn điện pin mặt trời nếu kịp; không quay lại lấy đồ.
- Điểm danh tại điểm an toàn, báo về chính quyền xã và chủ trại số người, tình trạng.
- Chỉ quay lại trại khi mưa đã ngừng, có thông báo an toàn, và đi kiểm tra theo nhóm, ban ngày.
Người canh trại thường là người khó rời nhất. Chủ trại cần nói thẳng từ đầu: không ai bị trách vì rời trại khi mưa lũ, và củ mất có thể làm lại, người thì không.
Khi đường lên trại bị đứt: dự trữ cho những ngày bị cô lập
Mưa lớn ở vùng núi thường làm đứt đường đất lên trại trước khi gây ra sạt lở lớn ở chính trại. Một đoạn taluy sụt, một ngầm tràn nước lên, một cây đổ ngang đường là đủ để người ở trại không xuống được và hàng không lên được trong vài ngày, có khi lâu hơn. Vì vậy, trước mùa mưa, lán chính nên có một kho dự trữ nhỏ đủ cho số người thường trực sống qua những ngày bị cô lập: gạo, đồ ăn khô, muối, nước sạch hoặc cách lọc nước, thuốc thông thường đã được người có chuyên môn tư vấn, túi sơ cứu, áo ấm, chăn, đèn, pin và bộ sạc dự phòng.
Số ngày dự trữ là quyết định của từng trại, dựa trên kinh nghiệm những mùa trước ở đúng tuyến đường đó và lời khuyên của chính quyền địa phương. Trại nên ghi trong nhật ký những lần đường bị đứt, đứt ở đâu, bao lâu mới đi lại được, để mỗi năm ước lượng sát hơn.
Cũng nên thống nhất trước với người nhà của người làm: khi đường đứt và sóng điện thoại chập chờn, trại sẽ báo tin bằng cách nào, qua ai, để gia đình không phải tự tìm đường lên núi trong lúc nguy hiểm.
Sau mưa lũ: kiểm tra và làm lại
Khi trở lại trại, đi theo nhóm, ban ngày, theo lối đã biết, dừng lại quan sát trước khi đi vào vùng sạt mới. Đất vừa sạt vẫn có thể trượt tiếp, cây đổ có thể còn treo trên sườn, nền lán có thể đã bị khoét. Không vào lán có vết nứt nền, vách nghiêng cho tới khi được kiểm tra.
Ghi lại hiện trạng bằng ảnh và sổ: lô nào bị đất vùi, lô nào bị xói trơ củ, hàng rào, giàn che hỏng đoạn nào, lối đi đứt chỗ nào, kho và lán ra sao. Những ghi chép này cần cho việc báo cáo với chính quyền, làm việc với chủ rừng, yêu cầu bảo hiểm nếu có, và cho chính trại khi quyết định làm lại.
Luống bị xói, củ bị trơ cần được xử lý theo hướng dẫn kỹ thuật của trại và cán bộ khuyến nông. Lối đi và rãnh thoát nước nên được làm lại theo bài học vừa có: nước đã chảy theo đường nào, chỗ nào đọng, chỗ nào xói. Nếu sườn trại có vết sạt lớn, nên mời người có chuyên môn đánh giá trước khi dựng lại lán ở gần đó. Cuối cùng, sửa lại kế hoạch mùa mưa năm sau: dời chỗ ngủ, thêm đường sơ tán, hạ ngưỡng hành động nếu thấy cần.
Câu hỏi thường gặp
Mưa bao nhiêu thì nguy cơ sạt lở cao?
Không có một con số chung cho mọi sườn núi vì phụ thuộc loại đất, độ dốc, lớp phủ và lượng mưa đã tích luỹ trước đó. Cơ quan khí tượng thuỷ văn và chính quyền địa phương ra cảnh báo theo khu vực. Trại nên theo dõi các cảnh báo đó và ghi lượng mưa tại chỗ để dần biết ngưỡng của sườn mình.
Lán đã dựng gần suối thì có cần dời không?
Nếu lán nằm ở bãi bồi ven suối, trong lòng khe hay sát mép nước, nên dời ít nhất chỗ ngủ lên vị trí cao hơn, an toàn hơn trước mùa mưa. Lán cũ có thể giữ làm chỗ để dụng cụ ban ngày, nhưng không để người ngủ lại đó khi có mưa lớn.
Trại vắng người khi sơ tán thì lo trộm thế nào?
An toàn của người được đặt trước. Khi mưa lũ lớn, người ngoài cũng khó lên núi. Trại có thể khoá kho, nhờ chính quyền thôn xã lưu ý, và quay lại kiểm tra ngay khi an toàn. Đừng để nỗi lo mất trộm khiến người canh ở lại trong vùng nguy hiểm.
Có nên tự làm kè, tường chắn để chống sạt ở trại không?
Công trình chống sạt cần tính toán chuyên môn; làm sai có thể dồn nước, tăng tải lên sườn và làm tình hình tệ hơn. Trại nên làm những việc trong tầm như rãnh thoát nước, giữ lớp phủ thực vật, không cắt thêm taluy, và hỏi người có chuyên môn trước khi làm công trình lớn trong rừng.
Làm luống sâm trên sườn có làm tăng nguy cơ sạt không?
Việc cắt đất làm mặt bằng, mở lối, làm luống thay đổi đường thoát nước và có thể làm sườn yếu đi nếu làm không cẩn thận. Làm luống theo đường đồng mức, giữ cây và lớp phủ, có rãnh dẫn nước ra chỗ an toàn giúp giảm rủi ro. Phần kỹ thuật làm luống có ở các danh mục khác của trang.
Sau sạt lở, ai cần được báo?
Báo chính quyền xã và thôn bản để được hỗ trợ và để cảnh báo người khác, báo chủ rừng nếu trại trồng trên rừng nhận khoán hay liên kết, và báo doanh nghiệp bảo hiểm nếu có hợp đồng. Lưu ảnh và ghi chép hiện trạng trước khi dọn dẹp.