Vườn ươm sâm Ngọc Linh trong trại nên đặt ở chỗ phẳng nhất, gần nguồn nước sạch nhất và gần lán trại nhất, có giàn che riêng dày hơn giàn của lô trồng, có rãnh thoát nước quanh khu và có hàng rào tách khỏi lối đi chung. Cây sâm con một, hai năm tuổi rất nhỏ, rễ nông, chịu nắng và úng kém hơn cây lớn nhiều lần, nên nơi ươm cần được người trại nhìn thấy hằng ngày chứ không phải một góc xa cuối dốc.
Bài này viết cho trại đã có lô trồng hoặc đang lập trại và muốn tự ươm cây con thay vì mua toàn bộ. Phần xử lý hạt cho nảy mầm và cách chọn mua cây giống bên ngoài là chuyện riêng, ở đây chỉ bàn chuyện dựng và vận hành một khu ươm nằm trong trại: đặt ở đâu, chia khu thế nào, che bóng ra sao và tránh những lỗi tốn cả một mùa.
Vì sao trại sâm nên có vườn ươm riêng
Sâm Ngọc Linh có chu kỳ dài, từ hạt tới củ thu hoạch thường mất nhiều năm. Trong chuỗi đó, một hai năm đầu là giai đoạn cây hao nhiều nhất và cũng là giai đoạn người trồng dễ mất dấu nguồn gốc nhất. Khi cây con mua từ nhiều nơi về trồng thẳng ra lô, trại vừa khó biết cây đến từ cây mẹ nào, vừa phải gánh rủi ro cây đã yếu sẵn từ nơi khác.
Tự ươm giúp trại giữ ba thứ. Thứ nhất là giữ được nguồn giống: hạt lấy từ cây mẹ trong trại hoặc từ một nguồn đã kiểm, đi thẳng vào luống ươm của mình, không qua tay trung gian. Thứ hai là chủ động thời vụ: cây con sẵn trong vườn ươm khi lô trồng mới đã làm xong, không phải chờ người bán. Thứ ba là lọc cây: chỉ những cây khoẻ, đúng dáng mới được chuyển ra lô, cây còi được loại ngay ở vườn ươm chứ không phải bỏ công chăm thêm ba bốn năm rồi mới biết.
Đổi lại, vườn ươm đòi hỏi người trực sát và kỷ luật ghi chép. Trại nhỏ, ít người, chưa có ai hiểu cây con thì có thể bắt đầu bằng một khu ươm thử vài luống song song với mua cây giống, rồi mới mở rộng. Cách làm song song này còn cho trại một phép so sánh có thật: cây tự ươm và cây mua về, trồng cạnh nhau trên cùng lô, sau vài mùa sẽ cho thấy nguồn nào hợp với điều kiện của trại hơn.
Chọn chỗ đặt vườn ươm trong khu trại
Gần lán trại, trong tầm mắt. Cây con cần được nhìn mỗi ngày: một cơn mưa lớn làm trôi mặt luống, một đêm chuột đào, một chỗ lưới rách để nắng chiếu thẳng đều phải xử lý trong vài giờ. Vườn ươm nằm xa, phải leo dốc mới tới, thường bị bỏ qua đúng lúc cần nhất.
Mặt đất bằng hoặc dốc rất nhẹ. Luống ươm thấp và hẹp, nếu đặt trên dốc gắt thì nước mưa chạy qua mặt luống cuốn theo đất và hạt. Chỗ hơi bằng, có thể san thành bậc nhỏ, dễ làm hơn nhiều so với lô trồng ngoài tán rừng.
Gần nguồn nước sạch. Nước suối đầu nguồn hoặc nước dẫn về bể chứa là tốt nhất. Nước chảy qua khu chuồng trại, khu dân cư hay qua lô sâm đang bệnh thì không nên dùng cho cây con, vì cây con dễ nhiễm nấm hơn cây lớn.
Cách xa lô bệnh và lối đi chung. Vườn ươm nên ở đầu dốc so với các lô trồng, để nước mặt từ lô cũ không chảy vào. Lối đi của nhân công ra các lô không cắt ngang khu ươm.
Không nằm dưới cây to dễ gãy cành. Trên núi cao, gió mùa và mưa lớn làm cành khô rơi xuống. Một cành lớn đổ có thể phá cả dãy giàn che và đè nát luống cây con.
Bố trí mặt bằng: luống, lối đi, rãnh và khu cách ly
Một vườn ươm trong trại sâm, dù chỉ vài chục mét vuông, nên chia rõ từng khu ngay từ đầu, vì dời đổi khi cây đã mọc là gần như không làm được. Các khu thường có:
- Dãy luống ươm chính: luống hẹp để đứng ở lối đi hai bên với tay tới giữa luống mà không phải bước lên mặt luống; mỗi luống mang một mã riêng ghi trong sổ.
- Lối đi giữa các luống: đủ rộng cho một người đi và đặt chân chắc khi trời trơn, lót lá khô hoặc ván để bùn không bắn lên luống.
- Rãnh thoát nước bao quanh: chặn nước từ phía trên dốc chảy vào và dẫn nước thừa ra xa khu ươm.
- Khu cách ly: vài luống nhỏ đặt riêng, có rãnh ngăn, dành cho hạt hoặc cây con mới nhận từ bên ngoài, cây nuôi cấy mô, hoặc cây nghi bệnh cần theo dõi.
- Chỗ để dụng cụ và vật tư ươm: có mái, khô, tách khỏi kho thuốc bảo vệ thực vật của trại.
- Cửa vào duy nhất: có chỗ rửa hoặc nhúng ủng trước khi bước vào, để đất bám từ lô khác không mang theo vào khu ươm.
Kích thước từng phần phụ thuộc mặt bằng thật của trại; quan trọng là thứ tự: nước chảy từ khu sạch ra khu ít sạch, người đi từ khu ươm ra lô chứ không đi ngược lại trong cùng một buổi.
Giàn che riêng cho cây con: dày hơn, thấp hơn và kín mưa hơn
Cây sâm ở mọi tuổi đều cần bóng râm, nhưng cây con một hai năm tuổi cần nhiều bóng hơn và chịu tác động trực tiếp của mưa kém hơn cây lớn. Vì vậy giàn che vườn ươm thường được làm riêng, không dùng chung với giàn ở lô trồng. Nhiều trại dùng lưới đen nhiều lớp hơn hoặc thêm một lớp phụ có thể kéo ra kéo vào theo mùa; trại dưới tán rừng thì vẫn thường thêm một lớp lưới phía trên khu ươm vì tán rừng không đều, có chỗ thủng nắng.
Giàn vườn ươm nên đủ thấp để giảm gió lùa, nhưng vẫn đủ cao để người làm không phải cúi gập khi làm cỏ, kiểm cây. Mép giàn phía hướng gió và phía hướng nắng chiều nên có lưới quây xuống sát đất. Ở vùng hay có mưa đá hoặc mưa to kéo dài, một số trại lợp thêm một lớp mái trong suốt hoặc mái lưới dày trên khu ươm để hạt mưa không đập thẳng xuống lá non và mặt luống; cách này phải đi kèm thông gió tốt, nếu không khu ươm sẽ bí và nấm phát triển.
Tỷ lệ che bóng cụ thể cho từng tuổi cây và từng độ cao nên lấy theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan nghiên cứu dược liệu tại vùng, vì mây mù, hướng dốc và tán rừng xung quanh mỗi trại một khác. Cách kiểm đơn giản nhất là quan sát lá: lá non vàng nhạt, cháy mép hoặc cụp xuống giữa trưa là dấu hiệu bóng chưa đủ.
Đất mặt luống và nước tưới ở vườn ươm
Luống ươm sâm thường được làm từ đất mặt tơi, nhiều mùn, thoát nước tốt. Ở trại dưới tán rừng, người trồng hay dùng lớp đất mùn lá nơi đặt trại, trộn thêm phân hữu cơ đã hoai kỹ. Đất cho vườn ươm nên lấy từ nơi chưa từng trồng sâm hoặc cây cùng họ, vì đất cũ có thể mang mầm bệnh của vụ trước. Lấy mùn từ rừng phải nằm trong phạm vi trại được giao, thuê hay liên kết, và lấy vừa phải, không cào trụi mặt đất rừng.
Mặt luống nên phủ một lớp lá khô hoặc vật liệu phủ mỏng để giữ ẩm và giảm bắn đất khi mưa. Tưới ở vườn ươm khác tưới ở lô: cây con cần mặt đất ẩm đều nhưng không đọng nước. Hệ phun sương nhỏ hạt hoặc bình tưới hoa sen tay giúp nước rơi nhẹ, không làm xói lớp đất trên mặt. Tưới buổi sáng để lá kịp khô trước đêm, hạn chế tưới chiều muộn khi sương núi đã xuống.
Bể chứa nước cho vườn ươm nên có nắp, đặt cao hơn khu ươm để dẫn bằng trọng lực, và được súc rửa định kỳ. Mùa khô đầu năm, khi suối cạn, bể chứa là thứ quyết định cây con có sống qua mấy tuần hanh hay không.
Những lỗi hay gặp khi dựng vườn ươm lần đầu
Các lỗi dưới đây xuất hiện lặp lại ở nhiều trại mới. Phần lớn sửa được nếu nhận ra sớm, nhưng một số chỉ sửa được bằng cách làm lại khu ươm vào mùa sau.
| Lỗi | Hậu quả thường thấy | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đặt vườn ươm ở chỗ trũng cho dễ lấy nước | Mưa dầm vài ngày là đọng nước, cây con thối gốc hàng loạt | Chọn chỗ cao hơn, dẫn nước bằng ống từ bể |
| Dùng chung giàn che với lô trồng | Cây con thiếu bóng, cháy lá vào những ngày nắng gắt | Làm giàn riêng hoặc thêm lớp lưới phụ |
| Luống quá rộng | Phải bước lên luống để làm cỏ, đất bị nén, cây bị dẫm | Làm luống hẹp, làm việc từ lối đi |
| Không có khu cách ly | Cây nhận từ ngoài mang bệnh lây sang cả vườn ươm | Dành vài luống riêng có rãnh ngăn |
| Không ghi mã luống ngay khi gieo | Một năm sau không biết luống nào từ nguồn hạt nào | Cắm cọc mã và ghi sổ trong ngày gieo |
| Lối vào không có chỗ rửa ủng | Đất từ lô bệnh theo chân người vào khu ươm | Đặt khay nhúng hoặc chỗ rửa ở cửa vào |
Bảng này không thay cho hướng dẫn kỹ thuật tại vùng. Nó chỉ nhắc những chỗ người làm trại hay bỏ qua vì lúc dựng vườn ươm, cây chưa mọc nên chưa thấy hậu quả.
Trình tự dựng vườn ươm trước mùa gieo
Vườn ươm nên xong trước khi hạt hoặc cây con về trại một khoảng đủ để đất luống ổn định và giàn che được thử qua vài trận mưa. Một trình tự thường dùng:
- Đi khảo sát và chọn chỗ vào mùa mưa, khi thấy rõ nước chảy đi đâu, chỗ nào đọng.
- Phát dọn mặt bằng trong phạm vi được phép, giữ lại cây che bóng có sẵn nếu không cản trở luống.
- Đào rãnh thoát nước bao quanh trước, rồi mới san luống và lối đi.
- Dựng khung giàn che, căng lưới, quây lưới hướng gió, thử độ chắc sau một trận gió lớn.
- Làm luống, trộn đất mặt với phân hữu cơ đã hoai, để luống nghỉ cho đất lắng.
- Lắp đường ống từ bể chứa, thử hệ tưới, chỉnh để nước rơi đều trên mặt luống.
- Đánh mã từng luống, vẽ sơ đồ khu ươm vào sổ trại, rồi mới nhận hạt hoặc cây con vào gieo trồng.
Thứ tự rãnh trước, luống sau là điểm hay bị đảo ngược. Làm luống trước rồi mới đào rãnh thường phải sửa lại cả mặt bằng vì đất đào rãnh đổ lấp lên luống.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ươm sâm nên rộng bao nhiêu so với diện tích lô trồng?
Không có tỷ lệ cố định cho mọi trại. Diện tích vườn ươm tính ngược từ số cây cần chuyển ra lô mỗi năm, mật độ gieo trên luống và tỷ lệ hao trong hai năm ươm. Trại nên lập kế hoạch giống trước rồi mới quyết định số luống, và chừa thêm vài luống dự phòng.
Có thể làm vườn ươm ngay dưới tán rừng mà không cần lưới không?
Có trại làm như vậy ở chỗ tán rừng dày và đều. Tuy nhiên tán rừng có khe thủng, cành rụng theo mùa và mưa nhỏ giọt từ lá lớn xuống, nên phần lớn trại vẫn thêm một lớp lưới che phía trên khu ươm để chủ động bóng râm và giảm tác động của nước rơi.
Vườn ươm có nên đặt trong nhà lưới kín hoàn toàn không?
Nhà lưới kín giúp chặn côn trùng lớn, chuột và gió, nhưng dễ bí và ẩm cao nếu thông gió kém, tạo điều kiện cho nấm. Nếu dùng nhà lưới kín, cần chừa cửa thông gió, theo dõi độ ẩm và nhiệt độ bên trong, và vẫn phải có rãnh thoát nước bên ngoài.
Đất làm luống ươm lấy ở đâu cho an toàn?
Tốt nhất là đất mặt nhiều mùn trong phạm vi trại, ở chỗ chưa từng trồng sâm hay cây cùng họ, không gần lô đang bệnh. Lấy mùn rừng phải trong khu trại được quyền sử dụng và lấy vừa phải. Đất mua từ ngoài thì nên hỏi rõ nguồn và để ở khu cách ly một thời gian trước khi dùng.
Một người có trông được vườn ươm cùng với các lô trồng không?
Với trại nhỏ thì được, miễn là vườn ươm đặt gần lán và người đó đi kiểm vườn ươm đầu tiên mỗi sáng trước khi ra lô. Khi số luống tăng lên hoặc vào mùa mưa bão, nên có một người chuyên phụ trách vườn ươm để không bị bỏ sót.
Có cần xin phép riêng để làm vườn ươm trong trại sâm không?
Vườn ươm nằm trong khu trại thường đi cùng thủ tục chung của trại về đất, rừng và cơ sở trồng. Nếu trại có ý định bán cây giống ra ngoài thì sẽ phát sinh yêu cầu riêng về sản xuất, kinh doanh giống. Trại nên hỏi cơ quan nông nghiệp, kiểm lâm tại địa phương và kiểm văn bản hiện hành.