Cây mẹ lấy hạt trong trại sâm nên là những cây đã đủ tuổi ra quả đều, khoẻ qua nhiều mùa liên tiếp không mắc bệnh, có nguồn gốc ghi rõ trong sổ, và được giữ ở một khu riêng có đánh dấu từng cây. Quả để làm giống chỉ lấy ở những cây này, lấy khi chín đỏ đều và không vét hết sức cây, vì cây mẹ là tài sản của trại trong nhiều năm chứ không phải một lần thu.
Nhiều trại khởi đầu bằng hạt hoặc cây con mua về, rồi sau vài năm muốn tự chủ nguồn giống. Bài này bàn cách trại chọn và quản lý cây mẹ ngay trong khu trồng của mình. Phần thu hạt chín rồi xử lý cho nảy mầm là kỹ thuật riêng, không nhắc lại ở đây.
Vì sao trại nên tự giữ cây mẹ
Với sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, hạt và cây con trên thị trường không phải lúc nào cũng rõ nguồn. Có lô hạt gom từ nhiều vườn, có lô cây con không ai nói được cây mẹ ở đâu. Trại mua về trồng sẽ phải chờ nhiều năm mới biết lô đó có đúng như lời người bán hay không, và khi biết thì đã mất nhiều mùa công sức.
Cây mẹ trong trại giải quyết phần lớn chuyện đó. Trại biết cây mẹ trồng từ đâu, lớn lên trong điều kiện nào, đã qua những mùa bệnh nào mà vẫn khoẻ. Hạt lấy từ đó đi thẳng vào vườn ươm, có chuỗi ghi chép không đứt. Khi cần chứng minh nguồn gốc giống cho lô sâm sau này, hồ sơ cây mẹ là trang đầu tiên.
Giữ cây mẹ cũng có cái giá của nó. Những cây đó không được thu củ khi tới tuổi như các lô khác, mà phải nuôi thêm nhiều năm; khu giữ giống cần bảo vệ kỹ hơn vì cây lâu năm là mục tiêu của kẻ trộm; và trại phải chịu khó ghi chép từng cây. Trại nhỏ có thể bắt đầu với một số ít cây mẹ, rồi nâng dần.
Tiêu chí chọn một cây làm cây mẹ
Đủ tuổi, ra hoa quả ổn định. Cây sâm cần nhiều năm mới ra hoa đều. Cây vừa ra hoa lần đầu thường cho ít quả và quả không đều; nên chọn cây đã ra hoa quả qua vài mùa, mỗi mùa đều kết được chùm quả rõ.
Khoẻ qua nhiều mùa liên tiếp. Cây mẹ không chỉ khoẻ trong năm được chọn, mà khoẻ trong sổ ghi chép của nhiều năm: lá không bị đốm nặng, không có năm nào lụi sớm bất thường, mọc lại đều mỗi mùa.
Nguồn gốc ghi rõ. Cây phải lần ngược được về lô trồng, luống ươm và nguồn hạt hoặc cây giống ban đầu. Cây không rõ gốc, dù to đẹp, không nên đưa vào khu cây mẹ.
Dáng cây điển hình của loài. Chọn cây có lá, thân, chùm quả mang đặc điểm điển hình của sâm Ngọc Linh hay sâm Lai Châu mà trại đang trồng. Cây có đặc điểm lạ so với cả lô nên để riêng theo dõi, không lấy hạt cho tới khi biết rõ.
Đứng ở chỗ đại diện cho trại. Cây mọc tốt nhờ đứng ở một góc đặc biệt màu mỡ, khác hẳn phần còn lại của lô, chưa chắc đã truyền được sức khoẻ đó cho con. Cây khoẻ trong điều kiện bình thường của trại là lựa chọn an toàn hơn.
Khu cây mẹ khác lô thương phẩm ở những điểm nào
Một số trại để cây mẹ rải rác trong lô thương phẩm, đánh dấu riêng; số khác dời cây mẹ vào một khu giữ giống tách biệt. Dù cách nào, cây mẹ được đối xử khác với cây chờ thu củ.
| Khía cạnh | Lô thương phẩm | Khu cây mẹ |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Củ đạt tuổi và chất lượng để thu | Quả, hạt khoẻ và đúng nguồn qua nhiều năm |
| Hoa | Một số trại ngắt ngồng hoa để cây dồn sức nuôi củ | Giữ hoa, theo dõi thời gian nở và đậu quả |
| Thu hoạch | Đào củ khi tới tuổi trại chọn | Không đào; chỉ hái quả giống theo mức cho phép |
| Ghi chép | Theo luống, theo lô | Theo từng cây, có mã cây riêng |
| Bảo vệ | Theo phương án chung của trại | Ưu tiên cao hơn, vị trí kín, có người trông sát |
| Cách ly | Cùng quy định vệ sinh chung | Hạn chế người ra vào, khử trùng dụng cụ riêng |
Việc ngắt hoa ở lô thương phẩm hay để nguyên là lựa chọn kỹ thuật mỗi trại một khác, nên hỏi cán bộ kỹ thuật vùng. Điều chắc chắn là không lấy hạt làm giống từ những cây không nằm trong danh sách cây mẹ.
Đánh dấu cây mẹ và sổ cây mẹ
Cây mẹ chỉ có giá trị khi trại biết chính xác cây nào là cây nào qua nhiều năm, kể cả những mùa cây lụi hết lá. Cách đánh dấu và ghi chép nên đơn giản để người trực trại nào cũng làm được:
- Mỗi cây mẹ có một cọc riêng cắm cạnh gốc, bằng vật liệu bền mưa, mang một dải màu hoặc khắc dấu riêng của trại; số hiệu cây ghi trong sổ, không phụ thuộc vào cọc.
- Vẽ sơ đồ vị trí cây mẹ trong lô hoặc khu giữ giống, tính từ một mốc cố định như gốc cây rừng, cột giàn, để khi cọc bị đổ vẫn tìm lại được.
- Trang sổ cho từng cây: mã cây, nguồn gốc (lô, luống ươm, nguồn hạt ban đầu), năm trồng, năm ra hoa đầu tiên.
- Mỗi mùa ghi thêm: ngày mọc, số lá, ngày ra hoa, mức đậu quả, bệnh nếu có, số quả hái làm giống và ngày hái.
- Ghi rõ khi nào cây bị loại khỏi danh sách cây mẹ và lý do: bệnh, suy yếu, nghi lẫn giống, hoặc bị mất.
Sổ cây mẹ nên có một bản sao giữ ngoài trại. Ở vùng núi, lán trại có thể bị dột, cháy hay ẩm mốc, và sổ cây mẹ mất là mất cả nhiều năm dữ liệu.
Lấy quả làm giống mà không vét sức cây
Mỗi năm cây mẹ dồn một phần đáng kể chất dự trữ để nuôi hoa và quả. Nếu năm nào cũng để cây kết tối đa rồi hái sạch, cây có thể yếu dần, củ teo lại và mùa sau mọc kém. Nhiều trại vì vậy không lấy quả giống trên cùng một cây mẹ liên tục mọi năm, hoặc chỉ giữ lại một phần chùm hoa để cây kết vừa phải.
Quả lấy làm giống nên hái khi đã chín đỏ đều trên chùm, không hái quả còn xanh hay ửng một phần chỉ vì sợ chim, chuột ăn mất; thay vào đó có thể chụp túi lưới mỏng lên chùm quả để bảo vệ. Quả từ mỗi cây mẹ, hoặc ít nhất từ mỗi nhóm cây mẹ cùng nguồn, được để vào túi riêng ghi mã, không đổ chung với quả của cây khác.
Đáng lưu ý là các năm đầu cây mới ra hoa, nhiều nơi khuyên không nên lấy quả giống, vì quả ít và cây cần sức để phát triển củ. Những chỉ dẫn cụ thể như vậy nên lấy từ cán bộ kỹ thuật của vùng trồng.
Giữ nguồn giống rộng, đừng dồn vào vài cây
Trại tự sản xuất giống có một cái bẫy ít người nhận ra: sau vài thế hệ, toàn bộ cây trong trại có thể chỉ xuất phát từ vài cây mẹ ban đầu. Khi đó cả trại giống nhau về di truyền hơn mức cần thiết, và một loại bệnh hay một đợt thời tiết bất lợi có thể đánh vào tất cả cây cùng một kiểu.
Cách phòng là giữ số lượng cây mẹ đủ nhiều và đến từ nhiều nguồn ban đầu khác nhau, miễn là mỗi nguồn đều hợp pháp và có hồ sơ. Khi lấy hạt, trại trộn đều hạt từ nhiều cây mẹ trong cùng nhóm nguồn thay vì lấy dồn từ cây đẹp nhất. Thỉnh thoảng bổ sung cây mẹ mới từ một nguồn đã kiểm, qua khu cách ly đủ lâu trước khi đưa vào khu giữ giống.
Với những trại tham gia chuỗi liên kết hoặc vùng có chỉ dẫn địa lý, việc bổ sung nguồn giống từ ngoài có thể có yêu cầu riêng về xuất xứ. Trại nên hỏi đơn vị quản lý chỉ dẫn địa lý hoặc cơ quan nông nghiệp địa phương trước khi đưa giống mới vào.
Một năm của khu cây mẹ
Việc ở khu cây mẹ đi theo vòng đời của cây trong năm, giống lô thương phẩm ở phần lớn thời gian, nhưng dày hơn vào mùa hoa và mùa quả. Tháng cụ thể lệch nhau theo vùng và độ cao nên bảng chia theo giai đoạn cây.
| Giai đoạn | Việc chính ở khu cây mẹ | Ghi vào sổ cây mẹ |
|---|---|---|
| Mầm nhú, lá mở | Kiểm từng cây mẹ có mọc lại không, sửa cọc mốc bị đổ | Ngày mọc, số lá, cây không mọc |
| Ra ngồng hoa | Quyết định cây nào lấy quả năm nay, cây nào cho nghỉ | Danh sách cây lấy quả, cây nghỉ |
| Hoa nở, đậu quả | Hạn chế người vào khu, không phun gì lên chùm hoa nếu không có hướng dẫn | Ngày nở, mức đậu quả |
| Quả chuyển màu | Chụp túi lưới lên chùm quả, tăng tuần tra | Ngày chụp túi, dấu hiệu chim chuột |
| Quả chín đỏ | Hái theo từng cây, túi riêng, ghi mã trên túi | Số quả hái, ngày hái, người hái |
| Lụi lá, mùa ngủ | Giữ lớp phủ, kiểm hang chuột, rà soát danh sách cây mẹ | Cây loại khỏi danh sách và lý do |
Ghi người hái quả nghe có vẻ thừa, nhưng khi một túi quả bị lẫn hoặc thiếu, đó là cách duy nhất để hỏi lại đúng người, đúng ngày.
Bảo vệ khu cây mẹ
Cây mẹ là những cây lâu năm nhất trong trại, củ to nhất và dễ bị nhắm tới nhất. Một đêm mất vài cây mẹ không chỉ là mất củ, mà là mất cả nhiều năm dữ liệu và một phần nguồn giống không thay được. Vì vậy nhiều trại đặt khu cây mẹ ở vị trí kín, gần lán trực, xa lối mòn chung, và không chỉ chỗ cho khách tham quan.
Danh sách và sơ đồ cây mẹ nên chỉ một vài người trong trại nắm. Cọc đánh dấu dùng dấu riêng của trại thay vì những dải màu quá nổi bật nhìn thấy từ xa. Mùa quả chín cũng là mùa người ngoài để ý tới khu này nhiều nhất, nên lịch tuần tra thường dày lên đúng vào lúc đó.
Bảo vệ còn là bảo vệ khỏi chính người trong trại làm sai: nhân công mới không biết đó là cây mẹ nên nhổ cỏ mạnh tay, hái quả lẫn vào túi chung, hoặc đào nhầm khi thu hoạch lô bên cạnh. Mỗi mùa thu hoạch, trước khi đào lô có cây mẹ rải rác, người phụ trách nên đi đánh dấu lại và dặn rõ từng người trong đội.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm Ngọc Linh bao nhiêu năm tuổi thì chọn làm cây mẹ được?
Không có tuổi cố định cho mọi trại, nhưng cây mẹ thường là cây đã ra hoa quả ổn định qua vài mùa, tức đã nhiều năm tuổi. Tuổi phù hợp phụ thuộc điều kiện sinh trưởng ở trại và hướng dẫn kỹ thuật vùng; quan trọng hơn con số là lịch sử khoẻ mạnh được ghi lại.
Một trại nhỏ nên giữ bao nhiêu cây mẹ?
Số cây mẹ tính ngược từ lượng hạt cần cho kế hoạch ươm mỗi năm, cộng thêm phần dự phòng cho những năm cây mẹ nghỉ, cây mẹ bị loại. Trại nhỏ nên giữ đủ nhiều để không phải lấy quả liên tục trên cùng một cây và để nguồn giống không quá hẹp.
Cây mẹ có cần bón phân nhiều hơn cây thường không?
Cây mẹ cần đất tốt và chăm ổn định, nhưng bón nhiều hơn không có nghĩa là quả tốt hơn và có thể gây hại cho rễ. Chế độ dinh dưỡng cho khu cây mẹ nên lấy theo hướng dẫn của kỹ thuật viên, kèm ghi chép để xem phản ứng của cây qua từng mùa.
Có thể lấy hạt từ cây sâm mọc trong rừng gần trại không?
Không nên. Sâm mọc ngoài rừng tự nhiên thuộc diện thực vật rừng được bảo vệ, việc khai thác hay lấy hạt chịu quy định riêng của pháp luật lâm nghiệp và bảo tồn. Hạt không rõ nguồn cũng làm đứt chuỗi hồ sơ của trại. Nguồn giống của trại phải là cây trồng có hồ sơ.
Cây mẹ bị bệnh một mùa có phải loại ngay không?
Tuỳ mức độ và loại bệnh. Bệnh nhẹ ở lá rồi cây vẫn mọc lại khoẻ mùa sau có thể giữ lại để theo dõi, tạm ngừng lấy hạt. Bệnh ở rễ, ở mầm, hoặc tái đi tái lại nhiều mùa thì nên loại khỏi danh sách cây mẹ và ghi rõ lý do trong sổ.
Hạt của hai cây mẹ khác nguồn có nên trộn chung không?
Hạt của các cây mẹ cùng một nguồn gốc ban đầu có thể trộn chung để giữ đa dạng. Hạt từ hai nguồn gốc khác nhau thì nên để riêng và gieo ở luống ươm riêng, mang mã riêng, để sau này lần ngược được và so sánh được kết quả giữa hai nguồn.