Trại sâm dưới tán dễ làm nhất trên rừng sản xuất; trên rừng phòng hộ chỉ làm được khi nằm trong phương án của chủ rừng và không làm giảm chức năng phòng hộ; còn trong rừng đặc dụng, hoạt động trồng chỉ có thể ở những phân khu và hình thức luật cho phép, qua ban quản lý, và phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thì không phải chỗ cho trại. Đó là nguyên lý chung rút từ cách Luật Lâm nghiệp 2017 chia rừng theo mục đích sử dụng.
Điều làm người làm trại lúng túng là ở vùng núi cao, ba loại rừng nằm sát nhau, có khi chỉ cách một con suối, và nhìn bằng mắt thì giống nhau. Bài này giải thích mỗi loại rừng được lập ra để làm gì, vì sao mức cho phép khác nhau, cách tra loại rừng của một khoảnh cụ thể, và những câu nên hỏi chủ rừng trước khi chọn khu đặt trại.
Ba loại rừng được lập ra để làm gì
Luật Lâm nghiệp 2017, có hiệu lực từ 01/01/2019, chia rừng theo mục đích sử dụng chủ yếu. Rừng đặc dụng dùng để bảo tồn hệ sinh thái, nguồn gen, nghiên cứu khoa học, di tích và cảnh quan; gồm vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài – sinh cảnh, khu bảo vệ cảnh quan, khu rừng nghiên cứu thực nghiệm và một số dạng khác. Rừng phòng hộ dùng để giữ nước, giữ đất, chống xói mòn sạt lở, chắn gió, chắn cát, chắn sóng; ở vùng núi, loại thường gặp là rừng phòng hộ đầu nguồn. Rừng sản xuất dùng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh lâm sản và kết hợp các mục đích khác.
Mục đích quyết định mức hạn chế. Rừng đặc dụng tồn tại để giữ thiên nhiên càng nguyên vẹn càng tốt, nên mọi hoạt động sản xuất đều bị soi kỹ. Rừng phòng hộ tồn tại vì tán và rễ của nó giữ đất, giữ nước cho cả vùng phía dưới, nên hoạt động nào làm thưa tán, xới đất trên dốc lớn đều bị hạn chế. Rừng sản xuất thì được lập ra để khai thác có kế hoạch, nên hoạt động sản xuất dưới tán như trồng cây dược liệu là hướng tự nhiên của nó.
Với trại sâm, sự khác biệt này rất cụ thể: cùng một việc làm luống trên sườn dốc, ở rừng sản xuất là kỹ thuật canh tác, ở rừng phòng hộ đầu nguồn có thể là việc phải xin ý kiến, còn ở phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng thì không có chỗ.
So sánh ba loại rừng từ góc người làm trại
Bảng dưới đặt ba loại rừng cạnh nhau theo những câu hỏi người làm trại thật sự cần. Đây là mô tả nguyên lý; điều kiện và thủ tục chi tiết nằm trong luật, Nghị định 156/2018/NĐ-CP hướng dẫn luật và các văn bản sửa đổi, bạn cần đọc bản hiện hành.
| Câu hỏi | Rừng sản xuất | Rừng phòng hộ | Rừng đặc dụng |
|---|---|---|---|
| Trồng dược liệu dưới tán | Là hướng sử dụng được mở | Có thể, khi không làm giảm chức năng phòng hộ và nằm trong phương án của chủ rừng | Chỉ ở phân khu, hình thức luật cho phép, qua ban quản lý |
| Ai thường là chủ rừng | Hộ, cá nhân, cộng đồng, công ty lâm nghiệp | Ban quản lý rừng phòng hộ, một số hộ và cộng đồng được giao | Ban quản lý rừng đặc dụng |
| Mức can thiệp vào tán | Tỉa nhẹ theo hướng dẫn | Rất hạn chế | Gần như không |
| Công trình phụ trợ (lán, kho) | Theo quy định, quy mô nhỏ | Hạn chế chặt | Rất hạn chế |
| Rủi ro pháp lý cho trại | Thấp hơn nếu đủ hồ sơ | Trung bình, phụ thuộc hợp đồng | Cao nếu không có cơ sở pháp lý rõ |
Đọc bảng này theo chiều dọc: càng sang phải, trại càng phụ thuộc vào chủ rừng và cơ quan quản lý, và càng ít chỗ cho sai sót. Đọc theo chiều ngang: dù ở loại rừng nào, cây giống phải có nguồn gốc rõ và loài trong danh mục bảo vệ vẫn cần hồ sơ trồng cấy.
Rừng phòng hộ: được trồng nhưng phải giữ được chức năng giữ đất, giữ nước
Phương án của chủ rừng là cánh cửa. Chủ rừng phòng hộ là tổ chức thường phải có phương án quản lý rừng bền vững. Hoạt động trồng dược liệu dưới tán cần nằm trong phương án đó, hoặc được chủ rừng đưa vào khi điều chỉnh. Một hợp đồng ký riêng với cán bộ, đứng ngoài phương án, là hợp đồng yếu.
Không phát quang làm thưa tán. Chức năng phòng hộ nằm ở tán nhiều tầng và lớp thảm mục. Trại sâm chỉ hợp với rừng phòng hộ khi kỹ thuật trồng giữ được tán: luống nhỏ theo đường đồng mức, không dọn sạch cây bụi trên diện rộng, không đào rãnh lớn.
Đất dốc, nguồn nước đầu nguồn. Rừng phòng hộ đầu nguồn thường ở nơi dốc và sát suối. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước thải lán trại đều phải được kiểm soát để không đổ thẳng xuống nguồn nước người dưới xuôi dùng.
Chia sản phẩm theo hợp đồng. Sâm trồng dưới tán rừng phòng hộ thường đi theo hình thức khoán hoặc liên kết với ban quản lý, kèm điều khoản chia sản phẩm. Điều khoản này cần ghi rõ tỷ lệ hoặc cách tính, thời điểm, và ai chịu rủi ro khi mất mùa.
Rừng đặc dụng: vì sao vùng có sâm tự nhiên lại khó làm trại nhất
Nghe ngược đời nhưng đúng: nơi sâm mọc tự nhiên tốt nhất thường lại là nơi khó làm trại nhất. Lý do là quần thể sâm tự nhiên còn sót lại thường nằm trong các khu bảo tồn thiên nhiên trên núi cao, vốn là rừng đặc dụng. Rừng đặc dụng được chia phân khu: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt giữ nguyên hiện trạng, phân khu phục hồi sinh thái là nơi phục hồi rừng, và phân khu dịch vụ, hành chính. Trại sâm tư nhân không có chỗ trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
Ở phân khu phục hồi sinh thái, văn bản hướng dẫn luật có những quy định về hoạt động được phép, trong đó có chỗ cho trồng cây bản địa, cây dược liệu theo các hình thức nhất định và qua ban quản lý. Chi tiết này thay đổi qua các lần sửa đổi nghị định, nên không thể tóm thành một câu "được" hay "không được". Người làm trại muốn hợp tác với ban quản lý rừng đặc dụng nên đọc bản hợp nhất hiện hành và hỏi thẳng ban quản lý về hình thức họ đang áp dụng.
Thêm một điều nữa: trong rừng đặc dụng, bất kỳ cây sâm nào mọc tự nhiên đều thuộc chế độ bảo vệ của loài. Trại hợp tác ở đây phải có cách tách bạch rõ cây trồng và cây tự nhiên ngay từ ngày đầu, như đánh dấu luống, rào lô, ghi số cây theo năm trồng, nếu không mọi củ thu được đều có thể bị nghi ngờ.
Cách tra loại rừng của một khoảnh cụ thể
Loại rừng không xác định bằng mắt mà bằng hồ sơ. Trình tự hợp lý khi bạn đang xem một khu định đặt trại:
- Hỏi người đang quản lý khu đó họ là chủ rừng theo hình thức nào và xin xem giấy tờ: quyết định giao rừng, hợp đồng thuê, quyết định thành lập ban quản lý.
- Đối chiếu tên tiểu khu, khoảnh, lô trên giấy tờ; đây là cách ngành lâm nghiệp định vị rừng, chính xác hơn tên núi hay tên suối.
- Hỏi hạt kiểm lâm phụ trách địa bàn khoảnh đó thuộc loại rừng nào theo quy hoạch hiện hành và có đang trong diện điều chỉnh quy hoạch không.
- Hỏi chính quyền xã về tranh chấp ranh giới, lấn chiếm cũ, hoặc cộng đồng đang sử dụng truyền thống khu rừng đó.
- Nếu khu nằm giáp ranh hai loại rừng, yêu cầu xác định ranh giới ngoài thực địa trước khi làm luống, không làm theo "chắc là bên này".
- Ghi lại kết quả bằng văn bản, kèm tọa độ khu trồng, đưa vào hồ sơ trại.
Nếu người cho thuê, cho khoán không đưa ra được giấy tờ chủ rừng, hoặc ngại để bạn đi hỏi kiểm lâm, đó là tín hiệu đủ để dừng lại.
Rừng sản xuất: mở nhất nhưng không phải không có luật
Rừng sản xuất là chỗ trại sâm dưới tán có nền pháp lý vững nhất, nhưng "mở" không có nghĩa là muốn làm gì cũng được. Rừng sản xuất có hai dạng hay gặp ở vùng núi: rừng tự nhiên được giao cho hộ, cộng đồng hoặc công ty lâm nghiệp quản lý, và rừng trồng (keo, quế, thông, sa mộc). Với rừng tự nhiên, chủ rừng vẫn phải bảo vệ, không tự ý chặt hạ cây gỗ ngoài kế hoạch khai thác được duyệt, và hoạt động dưới tán phải giữ được rừng phía trên.
Với rừng trồng, câu hỏi chính lại là chu kỳ. Rừng keo thường khai thác theo chu kỳ vài năm, có khi ngắn hơn một lứa sâm Ngọc Linh, mà sâm lại cần tán che ổn định suốt cả lứa. Nếu bạn trồng sâm dưới tán rừng trồng của người khác, hợp đồng phải trả lời được chuyện gì xảy ra với luống sâm khi tới kỳ chủ rừng khai thác gỗ: dời kỳ khai thác, chừa lại một phần cây che, hay bồi thường theo cách tính nào. Không ít trại mất trắng tán che chỉ vì chủ rừng bán cây đúng hạn như hợp đồng gỗ đã ký từ trước.
Rừng sản xuất của công ty lâm nghiệp thường đã có phương án quản lý rừng và kế hoạch khai thác. Đọc kế hoạch đó trước khi chọn lô là cách nhanh nhất để biết tán che có ở lại đủ lâu cho một lứa sâm hay không.
Những nhầm lẫn hay gặp về loại rừng
Các nhầm lẫn dưới đây là nguồn của nhiều tranh chấp và vi phạm ở trại sâm vùng núi:
- Rừng nghèo, rừng thưa thì là rừng sản xuất. Không đúng. Một khoảnh rừng phòng hộ có thể đang nghèo kiệt do khai thác cũ, nhưng loại rừng vẫn là phòng hộ.
- Đất có cây keo, cây quế thì không phải rừng tự nhiên nên làm gì cũng được. Rừng trồng vẫn là rừng và vẫn được xếp loại; trồng sâm dưới rừng trồng cũng cần hợp đồng với chủ rừng.
- Đã đổi tỉnh, đổi xã thì quy hoạch cũ hết hiệu lực. Sáp nhập địa giới không tự xoá quy hoạch ba loại rừng; các khu rừng vẫn mang loại rừng cũ cho tới khi có quyết định điều chỉnh.
- Có xác nhận của thôn là đủ. Thôn không phải cơ quan xác định loại rừng; ý kiến của thôn quan trọng về chuyện cộng đồng, không thay hồ sơ lâm nghiệp.
- Trồng dưới tán thì không ảnh hưởng gì tới rừng. Làm luống, đi lại, dựng giàn, bón phân đều tác động; mức tác động chấp nhận được mới là điều luật xét.
Mỗi nhầm lẫn này đều dẫn đến cùng một kết cục: trại đã đầu tư nhiều năm nhưng đứng trên nền pháp lý không vững, và người chịu thiệt nhất thường là hộ trực tiếp làm trại.
Câu hỏi thường gặp
Rừng phòng hộ có được giao cho hộ gia đình không?
Có những trường hợp rừng phòng hộ được giao hoặc khoán cho hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư tại chỗ theo quy định. Quyền và nghĩa vụ của người nhận phụ thuộc vào quyết định giao hay hợp đồng khoán cụ thể. Muốn trồng sâm, bạn cần xem văn bản đó có cho phép sản xuất kết hợp dưới tán hay không.
Quy hoạch ba loại rừng có thay đổi không?
Có. Quy hoạch lâm nghiệp được rà soát, điều chỉnh theo kỳ, và một khoảnh rừng có thể chuyển từ loại này sang loại khác bằng quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Vì chu kỳ sâm dài nhiều năm, bạn nên hỏi khu định trồng có nằm trong diện điều chỉnh sắp tới không.
Trại sâm có làm giảm chức năng phòng hộ không?
Phụ thuộc kỹ thuật làm trại. Trồng thưa dưới tán, giữ cây bụi, làm luống theo đường đồng mức thì tác động nhỏ. Phát quang diện rộng, đào rãnh sâu, dựng giàn kiên cố thì làm yếu khả năng giữ đất, giữ nước. Chủ rừng và kiểm lâm sẽ xét theo hiện trạng thực tế.
Vườn quốc gia có cho thuê đất trồng sâm không?
Vườn quốc gia là rừng đặc dụng, không phải nơi cho thuê đất làm trại theo cách thông thường. Một số hoạt động hợp tác có thể có ở phân khu và hình thức luật cho phép, qua ban quản lý. Bạn nên hỏi trực tiếp ban quản lý và đọc văn bản hiện hành, tránh các lời mời "thuê đất trong vườn quốc gia" qua trung gian.
Làm sao biết khu rừng mình nhận khoán là loại rừng nào?
Hợp đồng khoán thường ghi tiểu khu, khoảnh, lô và loại rừng. Nếu hợp đồng không ghi, hãy hỏi bên giao khoán bổ sung bằng văn bản, rồi đối chiếu với hạt kiểm lâm phụ trách địa bàn. Không nên ký khoán khi chưa biết rõ loại rừng.