Nhận khoán rừng để trồng sâm là hình thức hộ gia đình, cá nhân hoặc cộng đồng nhận từ chủ rừng nhà nước (ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ, công ty lâm nghiệp) một diện tích rừng để bảo vệ, phát triển, và được phép sản xuất dưới tán theo những gì hợp đồng ghi. Người nhận khoán không trở thành chủ rừng. Quyền trồng sâm của bạn chỉ rộng đúng bằng những điều khoản trên giấy, nên hợp đồng khoán là văn bản quan trọng nhất của cả trại.
Khoán rừng ở Việt Nam được điều chỉnh bởi văn bản riêng về khoán rừng, vườn cây và mặt nước trong các ban quản lý rừng và công ty nông lâm nghiệp nhà nước (Nghị định 168/2016/NĐ-CP, cần kiểm bản sửa đổi hiện hành), cùng Luật Lâm nghiệp 2017. Bài này đi qua những gì người nhận khoán thường được hưởng, những nghĩa vụ phải giữ, và từng điều khoản nên đọc chậm khi mục đích của bạn là trồng sâm, một cây có chu kỳ dài nhiều năm.
Khoán rừng khác giao rừng ở chỗ nào
Giao rừng là Nhà nước trao quyền quản lý, sử dụng rừng cho một chủ thể, người được giao trở thành chủ rừng. Khoán rừng thì khác: chủ rừng vẫn là ban quản lý hay công ty, họ chỉ thuê hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng thực hiện một phần việc bảo vệ, phát triển rừng, đổi lại bên nhận khoán được hưởng tiền công, một phần sản phẩm, hoặc quyền sản xuất kết hợp. Quan hệ khoán là quan hệ hợp đồng giữa hai bên.
Sự khác biệt này quyết định gần như mọi thứ của trại sâm. Chủ rừng có thể bị điều chỉnh phương án, có thể đổi người đứng đầu, có thể nhận chỉ đạo thu hẹp hoạt động trong rừng; khi đó quyền của bạn phụ thuộc hoàn toàn vào câu chữ hợp đồng. Hợp đồng chỉ ghi "nhận khoán bảo vệ rừng" mà không ghi quyền trồng dược liệu thì những luống sâm của bạn không có chỗ dựa pháp lý nào, dù chủ rừng từng đồng ý bằng miệng.
Một hệ quả nữa: người nhận khoán không được tự cho người khác thuê lại, khoán lại diện tích đã nhận nếu hợp đồng không cho phép. Trường hợp một doanh nghiệp đến xin "thuê lại" phần rừng bạn đang nhận khoán để trồng sâm là tình huống rất cần dừng lại hỏi chủ rừng.
Hộ nhận khoán thường được gì
Quyền sản xuất dưới tán, nếu được ghi. Trồng cây dược liệu, cây lâm sản ngoài gỗ dưới tán là một quyền có thể đưa vào hợp đồng khoán, phù hợp loại rừng và phương án của chủ rừng. Phải ghi rõ loài, khu vực, cách thức trồng.
Một phần sản phẩm theo tỷ lệ thoả thuận. Sản phẩm từ việc sản xuất dưới tán thường chia giữa chủ rừng và bên nhận khoán. Tỷ lệ, cách tính và thời điểm chia là điều khoản trung tâm, cần ghi bằng con số hoặc công thức, không ghi "theo thoả thuận sau".
Tiền công bảo vệ rừng, nếu có. Nhiều hợp đồng khoán gắn với khoản hỗ trợ bảo vệ rừng hoặc chi trả dịch vụ môi trường rừng. Khoản này tách biệt với thu nhập từ sâm và có điều kiện riêng.
Được hỗ trợ kỹ thuật, giống theo thoả thuận. Một số chủ rừng cung cấp cây giống, hướng dẫn kỹ thuật. Khi đó hợp đồng nên ghi rõ giống thuộc về ai, ai chịu rủi ro khi cây chết, và sản phẩm từ giống đó chia thế nào.
Ưu tiên khi gia hạn. Với cây chu kỳ dài, quyền được ưu tiên tiếp tục nhận khoán khi hết hạn, nếu thực hiện tốt hợp đồng, là điều khoản đáng giá ngang với tỷ lệ chia.
Nghĩa vụ hộ nhận khoán phải giữ
Quyền đi kèm nghĩa vụ. Trại sâm trên rừng khoán bị chấm dứt hợp đồng thường không phải vì sâm, mà vì vi phạm những nghĩa vụ chung dưới đây:
- Bảo vệ diện tích rừng nhận khoán: tuần tra, báo kịp thời khi có người lạ chặt phá, săn bắt, đào cây.
- Phòng cháy rừng: không dùng lửa bừa bãi ở lán trại, tham gia khi chủ rừng, chính quyền huy động chữa cháy.
- Không làm thay đổi hiện trạng rừng ngoài phạm vi được phép: không chặt cây che, không phát quang mở rộng luống.
- Không chuyển nhượng, cho thuê lại quyền nhận khoán nếu hợp đồng không cho phép.
- Ghi chép và báo cáo: số cây trồng, diện tích, sản lượng thu hoạch theo yêu cầu của chủ rừng; với sâm thuộc danh mục bảo vệ, phối hợp với chủ rừng trong hồ sơ cơ sở trồng cấy.
- Giao nộp phần sản phẩm của chủ rừng đúng thời điểm, đúng phân loại đã thoả thuận.
Những nghĩa vụ này nên được ghi lại thành nội quy ngắn cho mọi người làm trong trại, vì một nhân công mới chặt mấy cây làm cọc giàn cũng là vi phạm của hộ nhận khoán.
Điều khoản nên đọc chậm khi khoán để trồng sâm
Bảng dưới liệt kê những điều khoản quyết định số phận một trại sâm trên rừng khoán, cùng câu hỏi bạn nên tự đặt khi đọc từng điều:
| Điều khoản | Câu hỏi nên đặt | Dấu hiệu bất lợi |
|---|---|---|
| Đối tượng và vị trí | Có ghi tiểu khu, khoảnh, lô và sơ đồ không? | Chỉ ghi tên núi, tên suối |
| Quyền sản xuất dưới tán | Có ghi rõ loài sâm, cách thức trồng không? | Ghi chung "được sản xuất kết hợp" mà không nói cây gì |
| Thời hạn | Có đủ dài cho ít nhất một lứa sâm không? | Thời hạn ngắn hơn chu kỳ thu hoạch |
| Chia sản phẩm | Tỷ lệ là bao nhiêu, chia theo củ, theo khối lượng hay theo tiền bán? | "Chia theo thoả thuận khi thu hoạch" |
| Chấm dứt trước hạn | Trường hợp nào chủ rừng được chấm dứt? Sâm đang trồng xử lý ra sao? | Không nói gì về cây đang trồng |
| Rủi ro thiên tai | Mất mùa do sạt lở, sương muối thì ai chịu? | Bên nhận khoán chịu toàn bộ mà vẫn phải nộp đủ phần chia |
| Giống và tài sản trên rừng | Giàn, lưới, lán thuộc về ai khi hết hạn? | Mọi tài sản thuộc chủ rừng không bồi hoàn |
Không cần hợp đồng nào hoàn hảo, nhưng điều khoản về thời hạn, chia sản phẩm và chấm dứt trước hạn phải rõ. Ba điều này quyết định việc bạn có thu được thành quả của nhiều năm chăm cây hay không.
Chu kỳ sâm dài: chuyện thời hạn và chấm dứt hợp đồng
Một lứa sâm Ngọc Linh từ lúc xuống cây đến lúc thu củ thường mất nhiều năm, và trại thường trồng gối lứa: mỗi năm một lô mới. Như vậy ở bất kỳ thời điểm nào, trại cũng có cây ở nhiều độ tuổi. Hợp đồng khoán có thời hạn cố định sẽ luôn kết thúc khi còn một số lô chưa tới tuổi thu. Câu hỏi không phải là "có xảy ra không" mà là "xảy ra thì xử lý thế nào".
Có vài cách hợp đồng có thể giải quyết. Cách thứ nhất là quy định khi hết hạn, bên nhận khoán được quyền thu hoạch nốt các lô đã trồng trong một khoảng thời gian, nhưng không trồng thêm. Cách thứ hai là chủ rừng nhận lại cây và trả cho bên nhận khoán một khoản theo cách tính đã định trước. Cách thứ ba là ưu tiên gia hạn khi bên nhận khoán làm đúng nghĩa vụ. Cách nào cũng được, miễn là viết ra.
Khi chủ rừng chấm dứt trước hạn vì lý do khách quan, như điều chỉnh quy hoạch, hợp đồng nên nói rõ việc kiểm đếm cây theo lô và tuổi, có biên bản hai bên ký. Sổ theo dõi trại chính là căn cứ để kiểm đếm; trại không có sổ thì không có gì để thương lượng.
Tiền bảo vệ rừng và thu nhập từ sâm: tách hai dòng tiền
Nhiều hộ nhận khoán ở vùng núi đang nhận một khoản tiền gắn với việc bảo vệ rừng, có thể từ ngân sách hỗ trợ hoặc từ chi trả dịch vụ môi trường rừng mà các nhà máy thuỷ điện, cơ sở dùng nước trả qua quỹ bảo vệ và phát triển rừng. Khoản này có điều kiện riêng: diện tích rừng phải được giữ, không bị mất, không bị suy giảm. Khi đưa sâm vào trồng dưới tán, hộ cần hiểu rằng nếu việc làm trại làm rừng suy giảm thì có thể mất luôn khoản chi trả này.
Hai dòng tiền nên được ghi sổ riêng. Tiền bảo vệ rừng là khoản đều đặn nhưng nhỏ; thu nhập từ sâm có thể lớn hơn nhưng đến muộn, sau nhiều năm, và chịu rủi ro thời tiết, sâu bệnh, trộm cắp. Một hộ chỉ nhìn vào khoản sâm sẽ dễ bỏ bê việc tuần tra rừng, đúng thứ hợp đồng khoán đòi hỏi trước hết. Ngược lại, hộ giữ rừng tốt thì lại có lợi cho chính luống sâm: tán dày, độ ẩm ổn định, ít người lạ qua lại.
Khi có tranh chấp với chủ rừng
Tranh chấp hay gặp nhất là về tỷ lệ chia khi thu hoạch, về việc chủ rừng thu hồi một phần diện tích, và về tài sản như giàn che, lán trại khi hết hạn. Bước đầu tiên luôn là quay về văn bản: hợp đồng, phụ lục, biên bản hiện trạng, sổ theo dõi cây. Bên nào có giấy tờ ghi chép đều đặn thì đứng ở thế mạnh hơn.
Nếu thương lượng trực tiếp không xong, có thể đề nghị chính quyền xã tổ chức hoà giải, mời đại diện cộng đồng tham gia. Với tranh chấp lớn, hộ nhận khoán có thể tìm đến trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, nơi thường hỗ trợ người dân tộc thiểu số, người ở vùng khó khăn. Khởi kiện ra toà là bước cuối, tốn thời gian, trong khi cây sâm vẫn cần người chăm từng ngày; vì vậy trong lúc tranh chấp, hai bên nên thoả thuận bằng văn bản ai tiếp tục chăm và bảo vệ các lô đang có cây.
Trước khi ký: việc nên làm theo thứ tự
Nếu bạn đang được mời nhận khoán rừng để trồng sâm, có thể đi theo các bước sau:
- Xác minh bên giao khoán đúng là chủ rừng: xem quyết định thành lập, quyết định giao rừng của ban quản lý hoặc công ty.
- Xin bản dự thảo hợp đồng mang về đọc, không ký ngay tại buổi họp.
- Đi thực địa cùng cán bộ chủ rừng, xác định ranh giới khu nhận khoán, chụp ảnh và ghi tọa độ.
- Hỏi chủ rừng về phương án quản lý rừng: hoạt động trồng dược liệu dưới tán có nằm trong phương án không.
- Đề nghị bổ sung các điều khoản còn thiếu ở bảng trên; với người đồng bào không quen đọc văn bản dài, nên có người tin cậy trong cộng đồng đọc và giải thích bằng tiếng dân tộc.
- Ký hợp đồng có đủ chữ ký, đóng dấu của bên giao khoán; giữ bản gốc ở nơi an toàn.
Nếu bên giao khoán ngại đưa dự thảo, ngại để bạn hỏi ý kiến người khác, hoặc giục ký ngay vì "nhiều người đang chờ", đó là lúc nên chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhận khoán rừng có được dùng hợp đồng khoán để vay vốn không?
Hợp đồng khoán không phải giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay quyền sở hữu rừng, nên khả năng dùng để thế chấp rất hạn chế và tuỳ chính sách của từng tổ chức tín dụng. Bạn nên hỏi trực tiếp tổ chức cho vay và không nên coi đó là tài sản bảo đảm chắc chắn.
Người nhận khoán có được bán sâm trực tiếp cho thương lái không?
Phụ thuộc hợp đồng. Phần sản phẩm thuộc về bên nhận khoán sau khi chia thì thường được tự tiêu thụ, nhưng vẫn phải có chứng từ nguồn gốc khi xuất trại, nhất là với loài thuộc danh mục bảo vệ. Một số hợp đồng quy định chủ rừng có quyền mua trước hoặc phải bán qua chủ rừng.
Khi người nhận khoán mất, quyền nhận khoán có được để lại cho con cháu không?
Điều này phụ thuộc quy định về khoán và điều khoản của hợp đồng. Nhiều hợp đồng cho phép thành viên trong hộ tiếp tục thực hiện. Nên hỏi chủ rừng và đưa trường hợp này vào hợp đồng ngay từ đầu, vì chu kỳ sâm đủ dài để chuyện đó xảy ra.
Hợp đồng khoán ký bằng tiếng Việt, người nhận khoán không đọc thạo thì sao?
Bên nhận khoán có quyền được giải thích đầy đủ nội dung trước khi ký. Nên nhờ người tin cậy trong cộng đồng, cán bộ xã hoặc tổ chức hỗ trợ pháp lý đọc và giải thích bằng tiếng dân tộc. Ký mà không hiểu điều khoản là rủi ro lớn nhất của người nhận khoán.
Chủ rừng tự ý thay đổi tỷ lệ chia sản phẩm có được không?
Hợp đồng là thoả thuận hai bên; một bên không thể tự ý sửa điều khoản đã ký. Nếu có thay đổi chính sách khiến phải điều chỉnh, cần ký phụ lục hợp đồng. Khi có tranh chấp, bạn có thể đề nghị chính quyền xã hoà giải, hoặc hỏi luật sư, trợ giúp pháp lý.
Nhận khoán rừng đặc dụng để trồng sâm có được không?
Khoán trong rừng đặc dụng có giới hạn chặt theo phân khu. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thường chỉ khoán bảo vệ, không khoán sản xuất. Nếu ban quản lý mời trồng sâm, hãy hỏi phân khu nào, căn cứ pháp lý nào, và đọc văn bản hiện hành trước khi đồng ý.