Trên khu đất đã trống tán, nhiều trại sâm dùng nhà lưới để có bóng ngay, đồng thời trồng cây tạo tán để vài năm sau thay dần lưới bằng tán cây sống; cách này giảm chi phí thay lưới về lâu dài và đưa khu đất trở lại gần với môi trường rừng mà sâm ưa. Đổi lại, cây tạo tán cần nhiều năm mới đủ bóng, phải chọn loài kỹ, bố trí không tranh rễ với sâm, và trên đất rừng thì việc trồng phải nằm trong phương án được chủ rừng hoặc cơ quan quản lý chấp thuận.
Bài viết dành cho trại đang có hoặc định có mảng nhà lưới trên khoảng trống, muốn tính đường dài. Bài không đưa danh sách loài cụ thể, vì loài phù hợp tuỳ độ cao, đất và quy định của từng địa phương; thay vào đó là các tiêu chí để bạn cùng cán bộ lâm nghiệp, khuyến nông chọn loài.
Vì sao nghĩ tới cây tạo tán
Lưới che có tuổi thọ giới hạn, còn chu kỳ của sâm chi Panax kéo dài nhiều năm. Một trại dựa hoàn toàn vào lưới sẽ phải thay lưới nhiều lần, mỗi lần tốn vật tư, công mang lên núi và công làm giữa các luống đang có cây. Tán cây sống thì ngược lại: chậm lúc đầu nhưng càng năm càng dày, tự lành sau những đợt gãy cành, và kéo theo lớp lá rụng làm mùn cho đất.
Lý do thứ hai là môi trường. Tán cây giữ ẩm, giảm dao động nhiệt ngày đêm, chắn gió và giữ đất trên dốc tốt hơn lưới. Một khu trống được phủ lại bằng cây cũng là một khu đất được phục hồi một phần chức năng rừng, điều có ý nghĩa cả với cộng đồng xung quanh và với quan hệ của trại với chủ rừng.
Lý do thứ ba là sự ổn định khi gặp thời tiết cực đoan. Nhà lưới có thể bị gió lốc lật trong một đêm, còn một hàng cây đã lớn hiếm khi mất toàn bộ tán cùng lúc. Tuy vậy, cây cũng có rủi ro riêng, nên phần lớn trại đi theo hướng kết hợp chứ không bỏ hẳn lưới. Hướng kết hợp nghĩa là lưới giữ vai trò chính trong những năm đầu, rồi nhường dần cho tán cây ở những mảng mà số đo cho thấy cây đã đủ sức che.
Tiêu chí chọn loài cây tạo tán
Thay vì tìm "loài tốt nhất", hãy lập danh sách ứng viên cùng cán bộ lâm nghiệp hoặc khuyến nông địa phương rồi lọc theo các tiêu chí sau.
- Bản địa và hợp độ cao: ưu tiên loài vốn có trong rừng tự nhiên của vùng, chịu được khí hậu mát, sương mù và gió núi.
- Tán thưa đều, lá nhỏ: tán cho ánh sáng tán xạ đều hơn tán lá to rậm. Tán quá kín lại làm lô quá tối.
- Không rụng lá dồn một mùa: cây rụng trụi lá đúng mùa khô sẽ để luống sâm chịu nắng đúng lúc khắc nghiệt nhất.
- Rễ ăn sâu, ít rễ ngang sát mặt: để không tranh nước và dinh dưỡng với tầng rễ sâm ở lớp đất mặt.
- Cành dai, ít gãy: cành giòn rơi xuống giàn và luống là rủi ro thường xuyên.
- Không phải ký chủ chung của sâu bệnh với sâm: hỏi cán bộ bảo vệ thực vật nếu nghi ngờ.
- Được phép trồng trên loại đất, loại rừng đó: có những khu chỉ được trồng loài theo danh mục quy định.
- Có nguồn cây giống rõ ràng: cây giống từ vườn ươm có nguồn gốc, không bứng cây con từ rừng tự nhiên.
Trộn vài loài thay vì một loài giúp giảm rủi ro: một loài bị sâu hại hay đổ do gió thì các loài khác vẫn giữ tán.
Bố trí cây tạo tán trong khu nhà lưới
Cây tạo tán thường được trồng ở những vị trí không chiếm luống: dọc lối đi, ở rãnh giữa các khối giàn, ở mép khối hoặc thành hàng thưa xuyên qua khu. Nguyên tắc là cây phải nằm đủ xa luống sâm để rễ không lấn vào tầng rễ của sâm trong những năm đầu, và đủ gần để khi lớn tán phủ được lên luống.
Trên dốc, hàng cây nên chạy theo đường đồng mức, vừa tạo bóng vừa làm hàng giữ đất. Khoảng cách giữa các cây tính theo đường kính tán dự kiến khi trưởng thành của loài đã chọn, chứ không theo kích thước cây con lúc trồng. Trồng quá dày lúc đầu cho cảm giác nhanh có bóng, nhưng sau vài năm tán chồng lên nhau làm lô quá tối và phải tỉa thưa.
Cần tính cả hướng nắng. Cây đặt ở phía nắng chiều chiếu tới sẽ che được những giờ nắng gắt nhất cho luống. Cây đặt ở phía ngược lại chủ yếu che bóng ra ngoài khu trồng. Vẽ sơ đồ khu, đánh dấu hướng nắng buổi chiều và vị trí luống trước khi đào hố trồng cây là bước tốn ít thời gian nhưng tránh được sai lầm kéo dài nhiều năm.
Cây tạo tán non cũng cần được chăm như một cây trồng thật sự, không phải trồng xuống rồi để đó. Trong những năm đầu, cây non trên khoảng trống chịu nắng, gió và có khi bị trâu bò, thú rừng phá. Cọc chống, vòng rào nhỏ quanh gốc, tưới vào mùa khô đầu tiên và làm cỏ quanh gốc giúp tỷ lệ sống cao hơn. Cây chết phải trồng dặm sớm, vì mỗi năm trễ là một năm lưới phải gánh thay.
Giai đoạn chuyển tiếp từ lưới sang tán cây
Việc thay lưới bằng tán cây diễn ra qua nhiều năm và nên chia thành các giai đoạn rõ ràng, có ghi chép.
- Dựng nhà lưới để có bóng ngay cho lô sâm, đồng thời trồng cây tạo tán ở các vị trí đã định.
- Những năm đầu, cây tạo tán còn nhỏ nằm dưới hoặc cạnh lưới; chăm cây như một cây trồng riêng: tưới khi cần, làm cỏ quanh gốc, chống gió cho cây non.
- Khi cây cao vượt lưới, tán bắt đầu tạo bóng chồng lên bóng lưới. Đo ánh sáng định kỳ dưới khu này để biết tổng độ che đang tăng.
- Khi tán cây đủ che ở một phần khu, chuyển từ lưới hai lớp xuống một lớp ở phần đó, hoặc thay lưới cũ hết tuổi thọ bằng lưới tỷ lệ che thấp hơn.
- Chỉ bỏ hẳn lưới ở những mảng có số đo ánh sáng cho thấy tán cây đã đủ trong cả mùa khô.
- Giữ khung giàn ở những mảng chuyển tiếp một thời gian để còn che bổ sung khi tán bị gãy sau giông.
- Ghi lại từng bước chuyển, ngày, số đo và phản ứng của cây sâm vào sổ lô.
Không có lịch chung cho giai đoạn này vì tốc độ lớn của cây tạo tán tuỳ loài, đất và độ cao. Một số trại phải mất gần trọn một chu kỳ sâm mới bỏ được lưới ở phần lớn khu.
Rủi ro của cây tạo tán và cách giảm
Rễ cây tranh với sâm. Khi cây lớn, rễ có thể lan vào luống. Giữ khoảng cách đủ xa khi trồng, theo dõi khi làm luống mới, và chọn loài rễ ăn sâu giúp giảm vấn đề này.
Tán quá dày làm lô tối. Cây lớn hơn dự tính hoặc trồng quá dày. Cần đo ánh sáng định kỳ và, nếu được phép, tỉa thưa cành của chính cây do trại trồng theo phương án đã thống nhất.
Cành gãy, cây đổ. Cây trồng trên dốc, rễ chưa sâu, gặp gió lốc có thể đổ đè lên giàn và luống. Chọn loài cành dai, chống cây non, và không trồng cây quá gần khối giàn.
Lá rụng đọng trên lưới. Trong giai đoạn chuyển tiếp, lá cây tạo tán rơi xuống lưới, làm lưới nặng và giữ nước. Cần thêm việc gạt lá trên lưới vào mùa lá rụng.
Sâu bệnh trên cây tạo tán. Một số sâu bệnh của cây tạo tán có thể ảnh hưởng tới vệ sinh chung của lô. Theo dõi cây tạo tán như một phần của nhật ký sâu bệnh, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi thấy bất thường. Không phun thuốc lên cây tạo tán khi chưa tính tới việc thuốc rơi xuống luống sâm bên dưới.
Thủ tục và quan hệ với chủ rừng
Nếu khu trống nằm trong đất rừng, việc trồng cây tạo tán thường được xem như một phần của phương án trồng rừng hoặc phục hồi rừng, chứ không phải việc trại tự làm theo ý mình. Loài nào được trồng, trồng ở đâu, ai sở hữu cây khi lớn, sau này có được tỉa, khai thác hay không, đều là những câu cần thống nhất bằng văn bản với chủ rừng và cơ quan quản lý lâm nghiệp.
Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản hướng dẫn có quy định về trồng rừng, phục hồi rừng và trồng cây dược liệu dưới tán rừng. Tuỳ loại rừng và hình thức trại được sử dụng đất, có thể có chương trình hỗ trợ trồng rừng hoặc yêu cầu riêng về loài cây. Bài này chỉ nêu nguyên lý; bạn nên hỏi cơ quan lâm nghiệp địa phương và kiểm văn bản hiện hành trước khi trồng.
Với cộng đồng thôn bản xung quanh, một khu trống được phủ lại bằng cây bản địa thường được đón nhận tốt. Mời người dân tham gia trồng và chăm cây, trả công sòng phẳng, là cách vừa có thêm nhân lực quen địa hình vừa giữ quan hệ tốt cho trại về lâu dài.
Khi nào không nên đi theo hướng cây tạo tán
Không phải khu nào cũng hợp với việc trồng cây tạo tán. Nếu trại chỉ có quyền sử dụng khu đất trong thời gian ngắn hơn thời gian cây cần để đủ tán, công trồng cây sẽ không kịp mang lại lợi ích cho trại. Nếu khu đất có tầng đất mỏng, đá nhiều, cây tạo tán có thể lớn rất chậm hoặc dễ đổ. Nếu khu nằm trong vùng có quy định chặt về loài cây được trồng mà không có loài nào phù hợp với tiêu chí ở trên, việc trồng cũng gặp khó.
Ở những trường hợp đó, nhà lưới vẫn là giải pháp chính, và trại nên tập trung làm lưới cho tốt: chọn lưới bền, dựng giàn chắc, lập lịch thay lưới. Có thể trồng một vài hàng cây ở mép khu chủ yếu để chắn gió và giữ đất, chứ không đặt kỳ vọng thay lưới.
Quyết định này nên nằm trong kế hoạch lập trại ngay từ đầu, vì vị trí cây tạo tán ảnh hưởng tới bố trí luống, lối đi và khối giàn. Trồng cây vào một khu đã bố trí kín luống thường khó hơn nhiều so với để chỗ sẵn từ ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cây tạo tán cần bao lâu mới thay được lưới?
Tuỳ loài, đất, độ cao và cách chăm; thường là nhiều năm. Không nên dựa vào một con số chung mà nên đo ánh sáng dưới tán định kỳ, và chỉ bỏ lưới ở mảng nào số đo cho thấy tán đã đủ trong cả mùa khô.
Có dùng cây ăn quả làm cây tạo tán cho sâm được không?
Cây ăn quả thường cần nắng, cần bón phân và có thể cần phun thuốc, những việc không hợp với lô sâm bên dưới. Nhiều cây ăn quả cũng không hợp khí hậu vùng sâm núi cao. Ưu tiên cây bản địa của rừng vùng đó.
Trồng cây tạo tán có cần xin phép không?
Trên đất rừng, việc trồng cây thường phải nằm trong phương án được chủ rừng hoặc cơ quan quản lý chấp thuận, có thể có quy định về loài. Trên các loại đất khác, nên hỏi cơ quan địa phương. Kiểm văn bản hiện hành trước khi trồng.
Có nên bứng cây con trong rừng về trồng làm cây tạo tán không?
Không nên. Bứng cây từ rừng tự nhiên có thể vi phạm quy định về bảo vệ rừng và làm tổn hại rừng. Cây giống nên lấy từ vườn ươm có nguồn gốc rõ, hoặc tự ươm từ hạt thu theo cách được phép.
Cây tạo tán lớn rồi thì có được chặt lấy gỗ không?
Phụ thuộc vào thoả thuận với chủ rừng và quy định của loại đất, loại rừng. Đây là câu nên đưa vào văn bản ngay từ lúc trồng. Ở trại sâm, mục đích của cây là giữ tán; chặt cây sẽ làm mất bóng cho lô sâm bên dưới.
Lá cây tạo tán rụng xuống luống sâm có tốt không?
Lá rụng tạo lớp phủ và nguồn mùn tự nhiên, giống như trong rừng. Nhưng lá rụng dày đè lên cây sâm non hoặc đọng thành đống ẩm có thể gây hại. Nên rải đều, gạt khỏi ngọn cây non, và gạt lá đọng trên lưới.