Độ tàn che là tỷ lệ bầu trời bị tán cây che khi nhìn từ dưới lên; với trại sâm dưới tán rừng, đó là con số đầu tiên cho biết cây sâm sẽ nhận nhiều hay ít nắng. Sâm chi Panax là cây ưa bóng: nắng trực tiếp kéo dài làm lá cháy mép, vàng sớm, còn tối quá thì cây vươn yếu, lá mỏng, củ chậm lớn. Việc của người làm trại là tìm và giữ những chỗ có ánh sáng tán xạ vừa phải, ổn định qua các mùa.
Đo độ tàn che không cần thiết bị đắt. Mắt quen, một chiếc điện thoại chụp ngửa lên trời và một máy đo ánh sáng đơn giản đủ để chia lô thành mảng tốt, mảng cần che thêm và mảng nên bỏ. Bài này đi qua cách đo, cách đọc, và những điều chỉnh được phép làm mà không phá rừng.
Độ tàn che và ánh sáng tới mặt luống không phải một
Độ tàn che đo phần trời bị che, còn cây sâm cảm nhận lượng ánh sáng thật sự rơi xuống lá. Hai thứ liên quan nhưng không trùng nhau. Một tán cây lá nhỏ, nhiều lớp có thể che phần lớn bầu trời mà vẫn để ánh sáng tán xạ lọt xuống đều; một tán lá to, thưa có độ che tương tự nhưng lại để những vệt nắng gắt rơi thẳng xuống từng đốm trên mặt đất. Vệt nắng lọt tán đó, người trong nghề gọi nôm là đốm nắng, di chuyển theo giờ và có thể đốt mép lá sâm nếu dừng lâu ở một chỗ vào buổi trưa.
Ngoài ra, ánh sáng dưới tán còn phụ thuộc hướng dốc và thời điểm trong năm. Sườn quay về phía có nắng chiều thường gắt hơn sườn ngược lại; mùa khô một số cây rừng rụng bớt lá làm tán thưa đi đúng lúc trời nắng nhiều nhất. Vì vậy một lần đo vào một buổi sáng mùa mưa chưa nói được nhiều. Người làm trại cần đo ở vài thời điểm và đọc kết quả cùng với quan sát cây sâm thật trên lô thử.
Cách hiểu thực dụng nhất là: độ tàn che giúp chọn sơ bộ, còn ánh sáng đo tại mặt luống và phản ứng của lá sâm mới là kết luận cuối cùng.
Vì sao sâm cần ánh sáng tán xạ, không cần nắng nhiều
Các loài sâm chi Panax tiến hoá dưới tán rừng ẩm, mát. Lá mỏng, rộng, đặt gần nằm ngang để đón ánh sáng yếu từ trên xuống. Cấu tạo đó hiệu quả trong bóng râm nhưng chịu nắng kém: khi ánh nắng trực tiếp chiếu lâu, lá nóng lên, mất nước nhanh hơn rễ kịp bù, mép lá khô, chuyển vàng hoặc nâu. Cây bị nắng nhiều lần trong mùa thường lụi sớm, tức là mùa sinh trưởng ngắn lại và củ tích luỹ ít hơn.
Ngược lại, tối quá cũng hại. Dưới tán kín không lọt sáng, cây sâm vươn thân cao, lá mỏng và nhạt màu, thân dễ đổ khi mưa. Độ ẩm ở những chỗ quá tối thường cao và ít gió lùa, nên nấm lá có điều kiện phát triển. Nhiều trại kể lại cảm giác "chỗ râm mát nhất lại là chỗ cây yếu nhất", và đó thường là chỗ tán quá kín.
Tài liệu trồng sâm ở các nước cho thấy người trồng thường che phần lớn ánh sáng trời trống, chỉ để lọt một phần nhỏ. Con số cụ thể khác nhau theo loài, theo độ cao và theo giai đoạn tuổi cây, nên bạn nên lấy mức khuyến nghị từ tài liệu khuyến nông hoặc đơn vị nghiên cứu về loài mình trồng, rồi kiểm lại bằng chính lô thử của trại. Cây non một, hai năm tuổi thường cần che kỹ hơn cây lớn.
Ba cách đo độ tàn che tại trại
Ba cách dưới đây đi từ đơn giản đến kỹ hơn. Trại nhỏ dùng cách một và hai là đủ; trại muốn ghi số liệu theo lô nên thêm cách ba.
- Ước lượng bằng mắt theo ô. Đứng ở tâm ô định trồng, ngửa nhìn thẳng lên, tưởng tượng một khung vuông trên đầu và ước xem trời lộ ra chiếm khoảng bao nhiêu phần mười. Làm ở bốn góc ô và tâm ô, lấy trung bình. Cách này nhanh, sai số lớn nhưng đủ để loại các chỗ trống hẳn hoặc kín hẳn.
- Chụp ảnh ngửa lên trời. Đặt điện thoại nằm ngửa trên mặt đất hoặc trên cọc ngang tầm lá sâm, chụp thẳng lên, cùng một cách ở mọi điểm. Về nhà so các ảnh với nhau, hoặc dùng phần mềm đếm điểm ảnh sáng tối nếu có. Lưu ảnh theo mã ô để sau này so cùng chỗ qua các mùa.
- Đo ánh sáng bằng máy đo lux. Đo một lần ở chỗ trống hoàn toàn gần đó, rồi đo ngay ở các điểm dưới tán, cùng thời điểm, cùng độ cao. Chia số dưới tán cho số ngoài trống ra tỷ lệ ánh sáng lọt xuống. Nên đo vào khoảng giữa trưa và lặp lại ở ngày nắng lẫn ngày âm u.
- Ghi kết quả vào sổ khảo sát. Mỗi điểm đo có mã ô, ngày, giờ, thời tiết, kết quả ba cách nếu có, và ghi chú về đốm nắng nhìn thấy.
- Lặp lại ít nhất một lần trong mùa khô. Tán rừng thay đổi theo mùa; chỗ đạt mùa mưa có thể quá sáng mùa khô.
Đừng chờ số liệu hoàn hảo mới trồng. Ba lượt đo vào ba thời điểm khác nhau trong năm, cộng với vài khóm sâm thử, đã cho bạn nhiều thông tin hơn bất kỳ con số tham khảo nào.
Đọc dấu hiệu trên cây sâm để biết thừa hay thiếu sáng
Số đo chỉ là gián tiếp. Cây sâm trên lô thử là "máy đo" tốt nhất, nếu biết đọc. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp; lưu ý nhiều dấu hiệu cũng có thể do thiếu nước hay bệnh, nên đối chiếu thêm.
| Dấu hiệu trên cây | Thường gợi ý | Kiểm thêm |
|---|---|---|
| Mép lá khô cháy, vàng từ rìa vào, chỉ ở cây chỗ có đốm nắng | Thừa nắng trực tiếp vào giờ trưa | Theo dõi đốm nắng di chuyển qua lô từ sáng tới chiều |
| Lá xanh nhạt, thân vươn cao, đổ khi mưa | Thiếu sáng, tán quá kín | So với cây cùng tuổi ở chỗ tán vừa |
| Lụi sớm cả khóm giữa mùa sinh trưởng | Có thể do nắng, khô hạn hoặc bệnh rễ | Bới nhẹ xem rễ, kiểm ẩm đất trước khi kết luận |
| Lá đốm nâu lan dần, nhiều ở chỗ râm và ẩm | Nấm lá trong môi trường tối, ít gió | Báo cán bộ bảo vệ thực vật, xem lại độ thông thoáng |
| Cây khoẻ, lá xanh đậm vừa, giữ lá tới cuối mùa | Ánh sáng phù hợp | Ghi lại số đo ở ô này làm mốc cho cả trại |
Mốc quý nhất là ô cây khoẻ. Khi đã có vài ô như vậy kèm số đo, bạn biết trại mình cần tìm những chỗ gần giống, thay vì dựa vào con số chung của nơi khác.
Điều chỉnh ánh sáng mà không phá tán rừng
Khi một mảng không đạt, có hai hướng: thêm che hoặc mở bớt. Thêm che gần như luôn an toàn về pháp lý và sinh thái; mở bớt thì phải rất thận trọng.
- Che bổ sung chỗ tán thủng: treo một mảnh lưới đen nhỏ trên khung tre thấp, đúng vị trí đốm nắng hay rơi vào giờ trưa. Mảnh lưới có thể tháo khi tán lành lại.
- Dùng cành lá khô làm mái tạm: nhiều trại dùng cành lá sẵn trong lô gác lên giàn thấp để che cho cây non, nhưng cần thay khi mục và không lấy từ cây sống.
- Chọn chỗ thay vì sửa chỗ: với mảng quá kín, cách ít rủi ro nhất là không trồng ở đó và tìm mảng khác trong rừng có ánh sáng hợp hơn.
- Chỉ xử lý cành chết, cành gãy treo: những cành này vừa nguy hiểm cho người vừa che sáng không đều. Việc xử lý cũng phải trong phạm vi chủ rừng cho phép.
- Không chặt cây, không tỉa cành sống tuỳ tiện: mở tán bằng cưa là đi ngược nguyên lý trồng dưới tán, có thể vi phạm quy định về rừng và làm rừng mất khả năng giữ ẩm cho chính lô sâm.
- Trồng xen cây tầng thấp ở chỗ tán thưa: nếu được phép, cây bụi bản địa ưa bóng có thể giúp làm dày tầng che theo thời gian.
Mọi điều chỉnh nên ghi vào sổ lô kèm ngày, để mùa sau đo lại và biết điều chỉnh có tác dụng hay không.
Bốn sai lầm hay gặp khi đánh giá độ che
Đo một lần rồi coi là xong. Một buổi sáng mùa mưa trời âm u cho cảm giác cả khu đều râm. Cùng chỗ đó vào trưa mùa khô có thể lọt nắng thành từng vệt dài. Ít nhất phải có một lượt đo mùa khô trước khi xuống giống ở mảng lớn.
Nhìn tán từ xa thay vì đứng dưới gốc. Từ đường mòn nhìn vào, rừng nào cũng có vẻ dày. Độ che thật chỉ thấy khi đứng ngay tại chỗ định làm luống và ngửa nhìn lên, vì khoảng thủng nhỏ giữa hai tán cây lớn thường bị che khuất khi nhìn nghiêng.
Lấy độ che của cả khu áp cho từng ô. Trong cùng một khu rừng, độ che có thể chênh nhau rất nhiều chỉ cách vài chục bước chân, nhất là gần cây đổ, gần suối hay gần mép rừng. Đánh giá theo ô nhỏ mới dùng được cho việc chia lô.
Quên rằng tán còn thay đổi. Cây rừng lớn lên, cây già đổ, cành gãy sau giông. Một ô đạt chuẩn năm đầu có thể sáng quá hoặc tối quá sau vài năm, trong khi sâm vẫn còn nằm dưới đất chờ tuổi thu hoạch. Đo lại định kỳ là phần việc bắt buộc, không phải việc làm thêm.
Ghi sổ độ che theo lô và theo mùa
Một trại sâm vận hành nhiều năm sẽ thấy tán rừng không đứng yên. Cây già đổ, cành gãy sau bão, cây non mọc lấp chỗ trống, và mỗi thay đổi đó đổi luôn lượng ánh sáng xuống luống. Trại có sổ ghi độ che theo lô sẽ nhận ra sớm: ô này năm nay sáng hơn hẳn năm ngoái vì một cây lớn gần đó đổ, cần che bổ sung trước mùa khô; ô kia tối dần vì tầng cây giữa lên cao, cây sâm vươn yếu, cần cân nhắc dời lô mới.
Mẫu sổ đơn giản gồm các cột: mã ô, ngày đo, mùa, cách đo, kết quả, đốm nắng quan sát được, tình trạng cây sâm, điều chỉnh đã làm. Đo mỗi năm hai lần vào giữa mùa mưa và giữa mùa khô là đủ cho phần lớn trại. Ảnh chụp ngửa lên trời ở cùng một cọc đánh dấu là tư liệu rất tốt để so qua các năm, vì nhìn hai ảnh cạnh nhau ai cũng thấy tán đổi thế nào.
Sổ độ che cũng là một phần của hồ sơ lô. Khi trại làm việc với đơn vị chứng nhận hay đối tác cần biết điều kiện canh tác, những ghi chép đều đặn kiểu này cho thấy trại hiểu và theo dõi môi trường trồng, thay vì chỉ ghi chung chung "trồng dưới tán rừng".
Câu hỏi thường gặp
Có con số độ tàn che chuẩn cho sâm Ngọc Linh không?
Các tài liệu kỹ thuật thường nêu yêu cầu che phần lớn ánh sáng trực tiếp, nhưng mức cụ thể khác theo độ cao, hướng dốc và tuổi cây. Bạn nên lấy khuyến nghị từ tài liệu khuyến nông hoặc đơn vị nghiên cứu về sâm Ngọc Linh, rồi kiểm lại bằng lô thử và dấu hiệu trên lá của chính trại mình.
Đo bằng ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại có tin được không?
Cảm biến điện thoại không được làm để đo chính xác, nhưng dùng để so tương đối giữa các điểm trong cùng một lần đo thì vẫn có ích. Điều quan trọng là đo cùng máy, cùng cách cầm, cùng thời điểm và luôn kèm một điểm đo ngoài trời trống để tính tỷ lệ.
Rừng rụng lá mùa khô có trồng sâm được không?
Được ở một số chỗ nhưng rủi ro cao hơn, vì đúng lúc trời nắng và khô nhất thì tán lại thưa. Nếu muốn trồng, cần đo độ che vào giữa mùa khô và chuẩn bị che bổ sung. Rừng thường xanh nhiều tầng ổn định hơn cho sâm.
Đốm nắng lọt tán có hại đến mức nào?
Một vệt nắng lướt qua vài phút thường không sao, nhưng vệt nắng đứng lâu ở một chỗ vào giờ trưa có thể làm cháy mép lá ở chính những cây đó. Quan sát vài ngày nắng sẽ thấy vệt nắng hay rơi vào đâu; che bổ sung một mảnh nhỏ đúng chỗ là đủ.
Cây sâm non và cây lớn có cần độ che khác nhau không?
Thường cây non cần che kỹ hơn vì lá non mỏng và rễ chưa đủ sâu để bù nước nhanh. Nhiều trại đặt vườn ươm ở chỗ che dày hơn hoặc dưới lưới, rồi mới đưa cây ra lô dưới tán khi cây đã cứng hơn.
Có nên tỉa cành để lô sáng hơn không?
Chỉ nên xử lý cành chết, cành gãy treo nguy hiểm và chỉ trong phạm vi chủ rừng cho phép. Tỉa cành sống để mở tán có thể vi phạm quy định về rừng và làm mất khả năng giữ ẩm của rừng. Chỗ quá tối nên để nguyên và tìm chỗ khác để trồng.