Làm trại sâm dưới tán rừng chỉ nên phát dọn ở mức tối thiểu: mở lối đi, dọn đúng chỗ làm luống và chỗ thoát nước, giữ nguyên tầng cây gỗ, phần lớn tầng cây giữa và lớp thảm mục. Trại dưới tán sống nhờ rừng; dọn quá tay là tự lấy đi bóng che, độ ẩm và lớp đất mùn mà cây sâm cần, đồng thời có thể vi phạm quy định về bảo vệ rừng.
Bài viết cho người chuẩn bị mở lô mới dưới tán: phân biệt các tầng trong rừng, quyết định giữ gì và dọn gì, xử lý cành lá sau khi phát, giữ an toàn cho đội làm, và những giới hạn cần thống nhất với chủ rừng trước khi cầm dao. Việc chọn lô, làm luống và thoát nước chi tiết đã có ở các bài khác; ở đây chỉ bàn bước dọn.
Các tầng trong rừng và nên làm gì với từng tầng
Rừng tự nhiên thường có nhiều tầng. Mỗi tầng làm một việc khác nhau cho lô sâm, nên cách xử lý cũng khác nhau.
| Tầng | Vai trò với lô sâm | Cách xử lý thường áp dụng |
|---|---|---|
| Tầng cây gỗ cao | Tạo bóng chính, giữ ẩm, chắn gió, rễ giữ dốc | Giữ nguyên; không chặt, không tỉa cành sống |
| Tầng cây giữa, cây gỗ nhỏ | Lấp chỗ thủng của tầng trên, làm bóng đều hơn | Giữ phần lớn; chỉ xử lý cây chết, cây đổ chắn lối nếu được phép |
| Cây bụi, dây leo | Giữ ẩm mặt đất nhưng tranh chỗ và tranh ẩm với luống | Phát thấp đúng chỗ làm luống và lối đi, chừa dải xen giữa các luống |
| Cỏ, dương xỉ, cây thân thảo | Che mặt đất, có loài tranh dinh dưỡng mạnh | Nhổ hoặc cắt ở luống, để lại ở rãnh và mép lô |
| Thảm mục, lá rụng | Nguồn mùn, giữ ẩm, chống xói | Giữ lại; gạt tạm sang bên khi làm luống rồi phủ lại |
Một cách nhớ gọn: cái gì ở trên đầu thì giữ, cái gì sát mặt đất thì dọn đúng chỗ cần, cái gì đã nằm trên đất thì trả lại cho đất.
Vì sao dọn ít lại tốt hơn cho cây sâm
Cây sâm dưới tán phụ thuộc vào ba thứ rừng cung cấp: bóng râm ổn định, độ ẩm không khí cao, và tầng đất mặt giàu mùn. Cả ba đều bị ảnh hưởng ngay khi phát dọn mạnh. Bỏ tầng cây bụi làm gió lùa thẳng vào mặt đất, đất mặt khô nhanh hơn trong mùa khô. Bỏ tầng cây giữa làm những khoảng thủng của tầng trên lộ ra, ánh nắng rơi thành vệt. Gạt sạch thảm mục để "cho gọn" thì mưa rơi thẳng xuống đất trần, đất mặt bị cuốn trôi theo dốc.
Nhiều người mới làm trại mang thói quen dọn vườn từ đồng bằng: phát quang sạch, đốt rác, cuốc toàn bộ. Cách đó hợp với ruộng rau, không hợp với rừng. Lô sâm dưới tán nhìn hơi "lộn xộn" với những dải cây bụi xen giữa luống và lá mục khắp nơi là lô đang giữ được môi trường của nó.
Dọn ít còn giảm công. Mỗi mét vuông không phải phát là mỗi mét vuông không phải bảo trì về sau, vì cây bụi bị chặt sẽ mọc chồi lại rất nhanh và đòi phát lại nhiều lần. Chỉ dọn chỗ thật sự dùng cho luống, rãnh và lối đi giúp đội trại tập trung công vào nơi có cây sâm.
Trình tự phát dọn một lô mới
Trình tự dưới đây giả định bạn đã có thoả thuận với chủ rừng và đã khảo sát độ che, đất, nước cho lô.
- Cắm cọc đánh dấu ranh lô, vị trí luống dự kiến, rãnh thoát nước và lối đi chính. Đánh dấu luôn những cây gỗ phải tránh và những gốc cây lớn để luống uốn theo.
- Đi cùng đại diện chủ rừng hoặc người được giao quản lý một lượt trước khi làm, thống nhất những gì được dọn và những gì giữ. Ghi lại bằng biên bản hoặc ảnh có ngày tháng.
- Mở lối đi chính trước, rộng vừa một người mang gùi, đi theo đường đồng mức hoặc chéo nhẹ trên dốc để giảm trượt và giảm nước tập trung chảy theo lối.
- Phát cây bụi và dây leo thấp đúng dải làm luống, cắt sát mặt đất bằng dao, không đào gốc lớn để tránh xáo trộn đất.
- Gạt thảm mục sang bên, làm luống, rồi phủ lại lá mục lên luống và rãnh sau khi trồng.
- Chừa dải cây bụi thấp giữa các cụm luống làm hàng chắn gió nhỏ và giữ ẩm.
- Chụp ảnh lô sau khi dọn từ vài điểm cố định để làm mốc so sánh cho những năm sau.
Không nên dọn toàn bộ diện tích dự kiến trong một lần. Dọn phần sẽ trồng trong mùa này, phần còn lại để nguyên cho tới khi chuẩn bị trồng, để rừng không phải chịu một cú mở lớn cùng lúc.
Xử lý cành lá sau khi phát: không đốt
Đốt thực bì là cách nhanh nhất để dọn, nhưng dưới tán rừng thì gần như luôn là sai. Lửa làm cháy lớp mùn và thảm mục là thứ quý nhất của lô, khói và nhiệt làm hại cây rừng xung quanh, và trong mùa khô một đống lửa nhỏ có thể thành cháy rừng. Ở nhiều địa phương, đốt trong rừng hoặc ven rừng bị quản lý chặt; bạn cần hỏi kiểm lâm sở tại trước khi nghĩ tới việc dùng lửa dưới bất kỳ hình thức nào.
Cách xử lý phổ biến hơn là tận dụng tại chỗ. Cành nhỏ và lá chặt ra được băm ngắn, rải làm lớp phủ ở rãnh và mép lô. Cành to hơn xếp thành hàng dài theo đường đồng mức phía dưới mỗi cụm luống, làm thành hàng chắn giữ đất và lá trôi theo nước mưa. Sau một vài mùa, những hàng này mục dần thành mùn và nhập vào đất.
Có hai điều nên tránh khi xếp. Một là không chất đống cao sát luống, vì đống cành ẩm là chỗ trú của chuột, sên và nấm, những thứ sẽ đi sang cây sâm. Hai là không xếp chắn ngang đường nước chảy tự nhiên, vì nước bị chặn sẽ tìm đường mới, có khi đi thẳng qua luống. Nếu cây bị bệnh hay sâu hại đã rõ, phần cành lá đó không đem rải trong lô mà đưa ra khỏi trại theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
An toàn cho đội phát dọn trên dốc
Phát dọn trong rừng dốc là công việc có nhiều rủi ro hơn vẻ ngoài. Mỗi buổi làm nên nhắc lại những điểm sau với cả đội.
- Giữ khoảng cách giữa hai người cầm dao đủ xa để không ai nằm trong tầm vung của người kia; không làm người trên người dưới cùng một đường dốc.
- Đi giày bám tốt, mang găng tay và xà cạp; dao được mài nhưng có bao khi di chuyển.
- Nhìn lên trước khi làm dưới một cây lớn: cành khô treo, cành gãy mắc lại trên tán có thể rơi khi có gió hoặc khi rung dây leo.
- Cẩn thận với tổ ong, tổ kiến trên cây bụi và dây leo; thấy tổ thì đánh dấu, tránh ra, không tự phá.
- Rắn hay nằm dưới thảm lá và hốc gốc cây: dùng que gạt lá trước khi thò tay, không bước qua khúc gỗ mà không nhìn phía sau.
- Có người biết sơ cứu trong đội, mang túi sơ cứu và thống nhất cách liên lạc, đường đưa người xuống núi nếu có tai nạn.
- Dừng làm khi mưa lớn hoặc có giông: đất dốc trơn, nguy cơ sạt cục bộ và cây đổ tăng lên.
Người đồng bào tại chỗ thường có kinh nghiệm đi rừng tốt hơn người từ nơi khác tới. Đội trại nên lắng nghe họ về chỗ nào hay có rắn, cây nào dễ gãy, mùa nào có ong.
Giới hạn pháp lý và thoả thuận với chủ rừng
Trồng cây dược liệu dưới tán rừng được nhắc tới trong Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản hướng dẫn, theo nguyên lý là việc trồng không được làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng. Cách áp dụng cụ thể khác nhau giữa rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, và có thể thay đổi theo văn bản mới. Vì vậy, việc phát dọn đến đâu không nên do người làm trại tự quyết, mà phải nằm trong phương án được chủ rừng hoặc cơ quan quản lý chấp thuận.
Trong thực tế, nhiều trại sâm làm việc với các hình thức khác nhau: được giao, nhận khoán bảo vệ rừng, thuê môi trường rừng, hoặc liên kết với cộng đồng thôn bản đang quản lý rừng. Hình thức nào cũng nên có văn bản ghi rõ phạm vi được tác động: được phát cây bụi không, được xử lý cây chết không, được làm lối đi và lán tạm ở đâu, trách nhiệm phòng cháy thế nào.
Khi có điều chưa rõ, hỏi trước khi làm. Một lần hỏi kiểm lâm hay chủ rừng tốn vài ngày; một lần phát quá tay có thể làm hỏng quan hệ với cộng đồng, bị xử lý theo quy định và mất luôn chỗ trồng. Bạn nên kiểm văn bản hiện hành tại cơ quan quản lý lâm nghiệp địa phương.
Những lỗi hay gặp ở lô mới dọn
Dọn sạch bóng một dải dài để làm luống thẳng. Luống thẳng dễ đếm nhưng trong rừng thì đường thẳng thường phải xuyên qua cây bụi và cây giữa. Luống ngắn, uốn theo khoảng trống giữa gốc cây giữ được nhiều bóng hơn.
Mở lối đi thẳng từ trên dốc xuống. Lối thẳng dốc biến thành rãnh nước sau vài trận mưa, cuốn đất và lá mục. Lối nên đi xiên hoặc theo đường đồng mức, có bậc ở chỗ dốc gắt.
Chất cành lá ngay mép luống. Đống cành ẩm sát cây sâm là nơi chuột, sên trú ngụ và nấm phát triển. Cành nên xếp thành hàng chắn ở phía dưới, cách luống một khoảng.
Dọn trước cả mùa rồi để trống chờ giống. Đất phát quang để lâu không có cây sâm sẽ bị cỏ dại chiếm chỗ và xói mặt. Chỉ dọn khi đã chắc ngày trồng và đã có giống.
Không ghi lại hiện trạng trước khi dọn. Khi có tranh chấp với chủ rừng hay khi đơn vị chứng nhận hỏi về điều kiện canh tác, trại không có ảnh và biên bản hiện trạng ban đầu sẽ rất khó chứng minh mình chỉ phát cây bụi chứ không đụng tới cây gỗ. Vài tấm ảnh có ngày tháng chụp từ cùng các điểm cố định trước và sau khi dọn là đủ để giữ sự minh bạch cho cả hai bên.
Giao việc dọn cho người chưa từng làm dưới tán. Người quen phát rẫy thường dọn rộng và sạch theo thói quen. Trước buổi đầu, trưởng nhóm nên đi cùng, chỉ tận tay từng dải được dọn và dải phải giữ, rồi kiểm lại khi kết thúc ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng máy cắt cỏ cầm tay để phát dọn dưới tán không?
Máy cắt cầm tay làm nhanh nhưng dễ cắt quá tay, văng đá và gây ồn trong rừng. Nếu dùng, chỉ nên dùng ở lối đi và dải luống đã đánh dấu, người vận hành có đồ bảo hộ, và cần hỏi chủ rừng xem có được phép dùng máy trong khu đó không.
Lá mục gạt ra khi làm luống có nên phủ lại ngay không?
Nên phủ lại sau khi trồng xong, giữ một lớp vừa phải để đất thở và cây mọc qua được. Lớp quá dày sát gốc cây non có thể giữ ẩm quá mức. Phần còn dư rải ở rãnh và mép lô.
Cây rừng đổ chắn ngang lô thì xử lý thế nào?
Cần báo chủ rừng hoặc kiểm lâm trước khi cưa xẻ, vì gỗ trong rừng thuộc quyền quản lý của chủ rừng. Trong lúc chờ, có thể đánh dấu vùng nguy hiểm, đi vòng, và kiểm xem cây đổ có làm thủng tán, cần che bổ sung cho luống bên dưới không.
Phát dọn vào mùa nào thì đỡ hại rừng và cây sâm nhất?
Nhiều trại phát dọn vào cuối mùa khô hoặc ngay trước mùa mưa, khi chuẩn bị trồng, để lô không bị bỏ trống lâu. Tránh phát mạnh giữa cao điểm mùa khô vì đất mặt lộ ra khô nhanh và nguy cơ cháy rừng cao.
Có nên nhổ hết cỏ trong lô sâm dưới tán không?
Không cần nhổ hết. Chỉ làm sạch cỏ trên mặt luống và quanh gốc cây sâm để giảm tranh dinh dưỡng và giữ thông thoáng. Cỏ ở rãnh, mép lô và dải xen giữa các cụm luống giúp giữ đất trên dốc.
Dọn thực bì có ảnh hưởng tới phòng cháy rừng không?
Có, theo hai chiều. Cành lá khô chất thành đống lớn là vật liệu dễ cháy trong mùa khô; vì vậy cành nên băm nhỏ, rải mỏng hoặc xếp hàng thấp, cách xa lán trại. Phương án phòng cháy của trại cần thống nhất với chủ rừng và kiểm lâm sở tại.