Phủ luống sâm là trải một lớp vật liệu hữu cơ tơi như lá rụng đã khô, rơm cắt ngắn hoặc vỏ trấu lên mặt luống, đủ dày để che kín đất nhưng không đè lên mầm, nhằm giữ ẩm mùa khô, giảm mưa dập mùa mưa, giữ mặt đất mát và dần dần mục thành mùn. Với sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, lớp phủ gần như là bản sao của lớp lá rơi nơi cây mọc tự nhiên, nên nó không phải việc tuỳ chọn mà là một phần của cách trồng.
Lớp phủ cũng có mặt trái: phủ quá dày, phủ vật liệu chưa khô hoặc để phủ bết lại có thể giữ ẩm quá mức, làm chỗ ở cho sên, chuột và nấm bệnh. Bài này so sánh các vật liệu thường dùng ở trại vùng núi, gợi ý độ dày theo tuổi cây, thời điểm phủ lại trong năm, và những lỗi biến lớp phủ từ tấm áo bảo vệ thành ổ bệnh. Các độ dày nêu ra là khoảng tham khảo; mỗi trại nên điều chỉnh theo quan sát trên chính luống của mình.
Lớp phủ làm những việc gì cho luống sâm
Việc đầu tiên là giữ ẩm. Đất mùn dưới tán rừng thoát nước nhanh, nên khi trời hanh vài ngày, mặt luống trần sẽ khô trắng trong khi rễ sâm nằm ngay sát mặt. Lớp phủ cắt bớt bốc hơi, giữ cho lớp đất trên cùng ẩm đều, giảm số lần phải tưới.
Việc thứ hai là chống mưa dập. Hạt mưa rơi qua tán hoặc giọt nước to rơi từ mép giàn che xuống đất trần sẽ bắn bùn lên lá và thân, đưa theo bào tử nấm từ đất lên tán lá. Mưa lớn còn đánh trôi lớp đất mặt, làm lộ thân rễ. Lớp phủ hứng lực rơi đó, nước thấm xuống chậm và sạch hơn.
Việc thứ ba là giữ nhiệt ổn định. Sâm ưa mát; mặt đất trần có thể nóng lên khi có nắng lọt và lạnh nhanh vào đêm giá. Lớp phủ làm dịu cả hai chiều, nhất là trong mùa cây ngủ khi mầm nằm nông dưới đất.
Việc thứ tư diễn ra chậm nhất: nuôi mùn. Lớp phủ mục dần, giun và nấm kéo nó xuống, và sau vài năm lớp mùn của luống dày thêm. Đây là cách bồi đất tự nhiên nhất cho một cây phải ở yên một chỗ nhiều năm.
So sánh các vật liệu phủ thường dùng
Không có vật liệu hoàn hảo. Lựa chọn tuỳ cái gì có sẵn quanh trại, đường vận chuyển và kinh nghiệm thực tế trên lô.
| Vật liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Lá rụng đã khô | Gần với môi trường tự nhiên, sẵn ở trại, mục thành mùn tốt | Lá to dễ dính thành tấm khi ướt | Chỉ dùng lá khô, lá khoẻ; vò hoặc băm cho vụn |
| Rơm, thân lúa nương cắt ngắn | Nhẹ, thoáng, che đất tốt | Có thể mang hạt cỏ, hạt lúa | Cắt ngắn, phơi khô; tránh rơm còn bông |
| Vỏ trấu | Tơi, khó bết, nhẹ khi vận chuyển | Phân huỷ chậm, ít bồi mùn | Trộn với lá, không phủ trấu dày một mình |
| Cỏ khô | Có ngay khi làm cỏ ven trại | Hay mang hạt, có thể quá nhiều đạm khi còn tươi | Phơi khô kỹ, dùng cỏ chưa ra hạt |
| Mùn cưa, phoi bào | Mịn, phủ kín | Dễ nén chặt, có thể giữ nước quá mức | Chỉ dùng loại đã ủ, không dùng gỗ đã tẩm hoá chất |
| Tấm nhựa, màng phủ | Giữ ẩm mạnh | Không thở, nóng, không thành mùn, dễ gây úng | Không hợp luống sâm lâu năm |
Nhiều trại kết hợp: lớp dưới là lá vụn hoặc phân ủ mỏng, lớp trên là vật liệu thoáng như rơm hay trấu trộn lá. Kết hợp như vậy vừa bồi mùn vừa khó bết. Dù dùng gì, vật liệu phải khô, sạch, không lấy từ chỗ có cây bệnh.
Phủ dày bao nhiêu là vừa
Với luống cây non. Lớp phủ mỏng, mịn, chỉ vừa che đất. Mầm cây một, hai năm tuổi rất mảnh; phủ dày sẽ bắt mầm phải đội lên, dễ cong thân hoặc thối đỉnh. Ở vườn ươm, vật liệu phủ thường được sàng mịn hơn.
Với luống cây lớn. Có thể dày hơn, đủ để nhìn từ trên xuống không thấy đất, nhưng khi bới tay ra vẫn thấy lớp dưới tơi và thoáng. Một lớp chừng vài phân là khoảng thường được nhắc tới; con số cụ thể tuỳ vật liệu, vật liệu càng nén thì càng phải mỏng.
Chỗ quanh gốc. Không vun phủ sát và dày quanh thân sâm. Để một khoảng thoáng nhỏ quanh gốc giúp thân khô nhanh sau mưa, giảm thối cổ thân.
Ở chỗ trũng, chỗ ẩm. Phủ mỏng hơn chỗ cao ráo. Chỗ đã giữ ẩm tốt không cần thêm một tấm chăn dày giữ nước.
Cách tự kiểm. Bới một góc lớp phủ sau mưa một hai ngày: lớp dưới ẩm, tơi, có sợi nấm trắng là tốt; lớp dưới bết dính, có mùi chua, đất bên dưới sũng nước là phủ quá dày hoặc vật liệu không hợp.
Phủ lại luống trong mùa cây ngủ
Thời điểm thuận lợi nhất để bổ sung hoặc làm mới lớp phủ là khi thân lá đã lụi, trước khi mầm năm sau nhú. Trình tự thường làm:
- Chờ thân sâm tự tàn. Nhặt thân lá của những cây từng có dấu hiệu bệnh ra khỏi luống.
- Đi kiểm lớp phủ cũ: chỗ nào còn tốt thì giữ, chỗ nào bết thành tấm thì dùng tay xé tơi, chỗ nào trôi mất thì đánh dấu.
- Không cào sạch lớp cũ. Lớp cũ đang mục là phần quý, chỉ cần bổ sung lên trên.
- Nếu kế hoạch lô có bón phân ủ, rải mỏng phân đã hoai xuống trước, rồi mới phủ vật liệu mới lên trên.
- Rải vật liệu mới bằng tay, từng nắm, giữ độ dày đều. Không đổ thành đống rồi san.
- Kiểm lại mép luống và rãnh bên cạnh, không để vật liệu phủ rơi xuống làm tắc rãnh.
- Ghi vào sổ lô: ngày phủ, vật liệu, nguồn vật liệu, độ dày ước lượng.
Đầu mùa mầm, đi một vòng nới nhẹ những chỗ phủ nén chặt sau mùa lạnh. Đây là việc nhỏ nhưng giảm đáng kể số mầm cong và thối.
Lớp phủ, bệnh và con vật trong luống
Lớp phủ tạo ra một vùng ẩm, tối ngay trên mặt đất, và đó cũng là nơi nhiều sinh vật ưa thích. Sên, ốc sống dưới lớp phủ dày và ra ăn mầm, lá non vào ban đêm. Chuột đào hang dưới lớp phủ ở những luống ít người qua lại. Nấm gây bệnh trên lá và thân cũng có thể tồn tại trong vật liệu phủ lấy từ cây bệnh.
Không vì thế mà bỏ phủ. Cách làm hợp lý là giữ lớp phủ tơi và vừa phải, không để thành tấm dày ủng; dọn cành lớn và đống vật liệu thừa ở rìa lô, vì chúng là chỗ ẩn của chuột và sên; dùng vật liệu khô, sạch, không lấy từ lô có bệnh; và đi kiểm vào buổi tối hoặc sáng sớm trong mùa mầm để thấy sên, ốc khi chúng đang hoạt động.
Khi một lô có bệnh lá hay bệnh thân, vật liệu phủ ở chỗ cây bệnh nên được gom riêng và mang ra khu tiêu huỷ, thay bằng vật liệu mới. Không kéo lớp phủ từ chỗ bệnh sang chỗ khác. Phòng trừ cụ thể theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật; phần này chỉ nhắc rằng lớp phủ có thể là đường lây nếu làm ẩu.
Lớp phủ trong mùa khô và mùa mưa
Trong mùa khô, lớp phủ làm việc giữ ẩm là chính. Đây là lúc nên kiểm xem chỗ nào lớp phủ đã mỏng đi, bị gió thổi bay hay bị con vật bới, và bổ sung kịp. Một luống được phủ đều thường cần tưới ít hơn hẳn một luống bị hở từng mảng. Nếu trại có tưới phun sương, lớp phủ giúp nước giữ lại lâu hơn trên mặt luống thay vì bốc đi ngay.
Trong mùa mưa, vai trò chuyển sang chống mưa dập và chống xói. Nhưng cũng chính lúc này, lớp phủ dễ bị ngấm nước, bết lại và giữ ẩm quá mức. Trước mùa mưa, nên xé tơi những chỗ đã bết và không bổ sung thêm vật liệu dày. Sau những đợt mưa dài, đi bới kiểm vài chỗ; chỗ nào lớp dưới đã ủng thì nới ra cho thoáng.
Ở vùng có mùa đông lạnh như Lai Châu, lớp phủ còn giúp giảm tác động của những đêm giá lên mầm ngủ. Phủ bổ sung trước mùa lạnh là việc thường thấy ở những trại vùng này, nhưng vẫn giữ nguyên tắc không phủ quá dày để đầu mùa mầm lên được dễ dàng.
Những lỗi hay gặp khi phủ luống sâm
Phần lớn lỗi đến từ việc nghĩ “phủ càng dày càng tốt” hoặc dùng bất cứ thứ gì có sẵn:
- Phủ lá tươi, cỏ tươi trực tiếp lên luống; vật liệu tươi nóng lên khi phân huỷ và có thể làm hại rễ, mầm.
- Phủ quá dày trên luống cây non, khiến mầm phải đội lớp phủ và thối đỉnh.
- Vun phủ dày sát quanh gốc làm cổ thân luôn ẩm.
- Lấy lá, rơm từ nơi có cây bệnh hoặc nơi đã phun thuốc không rõ loại.
- Dùng màng nhựa hoặc bạt phủ kín luống lâu ngày.
- Cào sạch lớp phủ cũ mỗi năm để thay mới, làm mất lớp đang mục thành mùn.
- Để vật liệu phủ rơi xuống rãnh, làm tắc đường thoát nước đúng lúc mưa lớn.
Nếu phải chọn một thói quen duy nhất để tránh các lỗi trên, đó là bới thử lớp phủ ở vài điểm mỗi lần đi kiểm lô. Mắt nhìn từ trên chỉ thấy lớp mặt khô ráo; tay bới xuống mới thấy lớp dưới đang tơi, đang ẩm vừa hay đã bết, ủng. Thói quen này mất vài phút nhưng cho biết sớm hơn mọi dấu hiệu trên lá.
Phủ luống trong nhà lưới khác dưới tán rừng ra sao
Dưới tán rừng, lá rơi tự nhiên mỗi năm, nên lớp phủ phần nào tự bồi. Việc của trại chủ yếu là giữ lại lá khoẻ, bổ sung chỗ hở và dọn lá bệnh. Trong nhà lưới không có tán cây phía trên, mặt luống chỉ có những gì người làm trại mang tới. Vì vậy ở nhà lưới, lớp phủ phải được lên kế hoạch như một khoản vật tư thường niên, có nguồn, có kho chứa khô và có người phụ trách.
Nhà lưới thường thoáng gió hơn và có thể nóng hơn vào những ngày nắng, nên lớp phủ khô nhanh và nhẹ đi, dễ bị gió thổi dồn về một góc. Vật liệu nhẹ như trấu nên trộn với lá vụn hoặc phân ủ để có độ bám. Ngược lại, khi mưa xuyên qua lưới, nước rơi xuống thành giọt to ở những chỗ lưới võng; dưới các điểm đó lớp phủ phải dày và chắc hơn để chống dập.
Một khác biệt nữa là nguồn bệnh. Trong nhà lưới trồng dày, bệnh lây nhanh hơn dưới tán rừng thưa. Vật liệu phủ đưa vào nhà lưới cần sạch hơn, không lấy từ ruộng hay vườn đã có bệnh, và khi thay lớp phủ ở chỗ cây bệnh thì gom ra khỏi nhà lưới ngay.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phủ lá thông cho luống sâm không?
Lá thông khô tơi, khó bết, có thể dùng ở nơi sẵn có, nhưng phân huỷ chậm và có thể làm lớp mặt chua hơn. Nếu dùng, nên trộn với lá khác, theo dõi độ chua của đất qua các lần đo và hỏi ý kiến cán bộ kỹ thuật.
Lá rụng trong rừng có được gom về phủ luống không?
Lá rụng tại chính khu trồng thì giữ lại là tốt nhất. Gom lá ở khu rừng khác cần thận trọng: làm nghèo đất rừng và có thể trái quy định quản lý rừng nơi đó. Nên hỏi chủ rừng, tổ quản lý rừng trước và chỉ gom ở nơi được phép.
Bao lâu thì phải bổ sung lớp phủ một lần?
Thường bổ sung một lần chính vào mùa cây ngủ, và vá những chỗ hở trong năm khi thấy đất lộ ra. Lớp phủ mục nhanh hay chậm tuỳ vật liệu và độ ẩm, nên dựa vào quan sát trên luống hơn là một lịch cố định.
Phủ luống có thay được tưới trong mùa khô không?
Phủ tốt giảm mạnh số lần tưới nhưng không thay hoàn toàn được trong những đợt khô kéo dài. Kiểm đất dưới lớp phủ: đất còn ẩm thì chưa cần tưới, đất khô rời khi bóp thì cần bổ sung nước.
Vì sao luống phủ dày lại hay có sên?
Lớp phủ dày, ẩm và tối là chỗ trú lý tưởng cho sên, ốc. Giữ lớp phủ vừa phải, tơi, dọn đống vật liệu thừa ở rìa lô và đi kiểm vào chiều tối hay sáng sớm trong mùa mầm sẽ giảm đáng kể.
Có nên đốt lớp phủ cũ trước khi phủ mới để diệt bệnh không?
Không nên đốt trong khu trồng. Lửa làm mất lớp mùn, hại sinh vật đất, có thể làm tổn thương mầm ngủ và gây nguy cơ cháy rừng. Chỉ gom phần vật liệu ở chỗ cây bệnh mang ra khu tiêu huỷ riêng theo hướng dẫn.