Mái che mưa cho luống sâm cần nhất ở những trại có mùa mưa dầm kéo dài, ở vườn ươm cây non và ở những lô đã có tiền sử bệnh lá; mục đích là giảm thời gian lá bị ướt chứ không phải giữ cho đất khô. Một mái che làm đúng là mái thấp vừa phải, thông gió ở hai bên, dẫn nước mưa ra rãnh có sẵn, và đi kèm kế hoạch tưới bù cho phần đất dưới mái.
Mái che mưa khác lưới che nắng: lưới để mưa lọt qua, còn mái chặn mưa. Dựng sai, mái biến thành một cái lồng ẩm và nóng, hại cây hơn là giúp. Bài này đi qua lý do, các kiểu mái thường gặp, những chỗ hay làm sai, và cách thử trên một lô nhỏ trước khi làm cả trại.
Vì sao lá sâm ướt lâu là bất lợi
Nhiều loại nấm gây bệnh trên lá cần bề mặt lá ướt trong một khoảng thời gian đủ dài để bào tử nảy mầm và xâm nhập. Ở vùng núi cao trồng sâm, mùa mưa thường đi kèm sương mù dày, mưa phùn nhiều ngày, nhiệt độ mát và ít nắng; lá sâm có thể ướt gần như liên tục cả tuần. Đó là điều kiện mà người trồng sâm ở nhiều nước đều coi là giai đoạn rủi ro cao nhất cho bệnh lá.
Hạt mưa to còn gây hại theo cách khác. Hạt mưa rơi xuống mặt đất làm bắn đất và mảnh lá mục lên lá thấp, mang theo mầm bệnh từ đất lên tán lá. Lá non của cây con bị dập, rách, tạo vết thương. Ở vườn ươm, mưa lớn có thể làm trôi hạt, xói lớp đất mặt và làm lộ rễ cây non.
Mái che mưa giảm được những tác động đó bằng cách chặn nước rơi trực tiếp lên tán lá. Nhưng mái không làm thay đổi độ ẩm không khí bao nhiêu, nhất là trong sương mù. Vì vậy mái che chỉ là một biện pháp trong cả bộ: giữ khoảng cách cây thông thoáng, vệ sinh lô, theo dõi bệnh sớm, theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Phần bệnh cụ thể được bàn ở danh mục sâu bệnh của trang.
Khi nào nên dựng mái che mưa
Vườn ươm và luống cây một, hai năm tuổi. Cây non yếu nhất trước mưa dập và bệnh lá. Diện tích vườn ươm nhỏ nên làm mái kỹ không tốn nhiều, mà lợi ích rõ nhất.
Lô có tiền sử bệnh lá nặng. Nếu nhật ký trại cho thấy một lô năm nào cũng bị bệnh lá bùng lên giữa mùa mưa, thử mái che ở một phần lô đó là cách kiểm có hiệu quả không.
Trại có mùa mưa dầm kéo dài. Vùng hay có mưa phùn nhiều ngày liền được lợi nhiều hơn vùng mưa rào ngắn rồi nắng. Mưa rào ngắn thì lá khô nhanh sau mưa, mái ít tác dụng.
Nhà lưới đã có sẵn khung chắc. Mái che có thể gắn vào khung nhà lưới, tận dụng cột và dây. Trại dưới tán rừng thì việc dựng mái phức tạp hơn và cần cân nhắc tác động lên rừng.
Khi không nên dựng. Lô dưới tán rừng dày đã ít mưa lọt xuống, lô đang khô hạn, hoặc trại không có người để mở thông gió và tưới bù. Mái che không người trông dễ thành hại.
Các kiểu mái che mưa thường gặp
Ba kiểu dưới đây khác nhau về chi phí cấu thành, độ thông gió và công bảo trì. Nhiều trại dùng kiểu khác nhau cho vườn ươm và lô trồng.
| Kiểu mái | Cách làm | Lợi | Hại |
|---|---|---|---|
| Mái vòm thấp từng luống | Khung cong nhỏ trên mỗi luống, phủ màng nhựa trong, hai bên để hở | Rẻ vật tư, dễ tháo lắp theo mùa | Sát tán lá, dễ nóng khi trời hửng; phải mở thông gió thường xuyên |
| Mái màng dưới lưới che | Một lớp màng căng dưới hoặc trên lớp lưới che sẵn của nhà lưới | Che được cả lô, tận dụng khung | Mặt mái rộng chịu gió lớn, cần dẫn nước tốt, đất dưới mái khô nhanh |
| Mái dải xen kẽ | Màng phủ theo dải trên luống, lối đi giữa để hở | Thoáng hơn mái liền, nước có chỗ rơi xuống rãnh | Thiết kế kỹ hơn để nước từ mép mái không đổ vào luống |
Màng thường dùng là màng nhựa trong hoặc mờ để ánh sáng vẫn lọt; dưới lớp lưới che thì độ sáng chung đã do lưới quyết định. Màng phải có phụ gia chống tia cực tím, nếu không sẽ giòn và rách sau một mùa.
Thông gió: chỗ quyết định mái che giúp hay hại
Dưới một mái màng kín, không khí ấm lên khi trời hửng nắng và hơi nước từ đất bốc lên bị giữ lại. Kết quả là một vùng không khí ấm, ẩm, đứng yên ngay trên tán lá, đúng loại môi trường nhiều nấm bệnh ưa thích. Đó là lý do vì sao mái che phải luôn đi với thông gió, và thông gió quan trọng không kém việc chặn mưa.
Nguyên tắc chung là để hở hai bên mái, hoặc ít nhất một bên ở phía gió thường thổi tới, để gió lùa ngang qua tán lá. Mái nên đủ cao so với tán sâm để không khí có không gian lưu thông, không đè sát ngọn lá. Với mái vòm thấp từng luống, nhiều trại cuộn màng lên vào những ngày khô ráo và chỉ hạ xuống khi mưa.
Trong ngày, cần chú ý những lúc trời chuyển từ mưa sang nắng. Màng giữ nhiệt nhanh; một buổi trưa nắng bất ngờ sau nhiều ngày mưa có thể làm nhiệt dưới mái tăng nhanh. Đặt một nhiệt ẩm kế dưới mái ở ngang tán lá và so với ngoài mái là cách đơn giản để biết mái đang làm gì. Nếu dưới mái thường xuyên nóng và ẩm hơn hẳn bên ngoài, cần mở thông gió nhiều hơn hoặc nâng mái lên.
Nước từ mái đi đâu
Mái chặn mưa thì toàn bộ lượng nước đó dồn về mép mái. Không tính trước đường đi cho nước này là cách nhanh nhất để biến mái che thành nguyên nhân úng luống.
- Mép mái đổ nước xuống rãnh hoặc lối đi, không đổ vào mặt luống bên cạnh.
- Trên dốc, mép dưới của mái gom nước vào một rãnh dọc theo đường đồng mức rồi dẫn ra đường thoát chính.
- Ở những chỗ nước đổ tập trung, lót đá hoặc lá mục để nước không đào xói đất.
- Mái liền cả lô nên có máng hứng ở mép, dẫn nước vào bể chứa nếu trại cần nước tưới mùa khô.
- Kiểm sau trận mưa lớn đầu tiên: chỗ nào đất trôi, chỗ nào nước tràn vào luống, rồi chỉnh mép mái và rãnh.
- Không để màng võng giữa hai thanh khung; túi nước trên màng nặng rất nhanh và làm rách màng, gãy khung.
Nước thu được từ mái là nguồn có ích cho trại thiếu nước mùa khô, nhưng bể chứa đặt trên dốc phải chắc chắn và có nắp để không thành nơi muỗi đẻ hay nguy hiểm cho người.
Mặt trái của mái che: đất khô và rễ thiếu nước
Khi mái che chặn mưa trong nhiều tuần, đất dưới mái nhận ít nước hơn hẳn đất ngoài trời. Ở đầu mùa mưa điều đó chưa đáng lo, nhưng nếu mái giữ lâu, hoặc mái được dựng từ cuối mùa khô, đất dưới luống có thể khô dần trong khi người trồng nghĩ "đang mùa mưa thì đất đủ ẩm". Cây sâm thiếu nước lụi sớm, củ tích luỹ kém, mà nhìn tán lá khô ráo lại tưởng cây đang khoẻ.
Vì vậy trại dùng mái che phải theo dõi ẩm đất dưới mái. Cách đơn giản là bới nhẹ ở mép luống, lấy một nắm đất ở độ sâu tầng rễ, bóp trong tay: đất kết lại nhưng không chảy nước là ẩm vừa, đất rời rạc khô là thiếu. Có thể dùng thêm máy đo ẩm đất cắm tay để so giữa luống dưới mái và luống ngoài mái.
Khi đất khô, tưới bù bằng cách tưới gốc nhẹ, không tưới phun lên lá, vì mục đích của mái là giữ lá khô. Ngoài ra, mái che không nên giữ quanh năm. Nhiều trại chỉ dùng mái trong những tuần mưa dầm cao điểm hoặc trong giai đoạn cây đang ra lá non, rồi cuộn lại để đất nhận mưa tự nhiên.
Bảo trì khung và màng qua nhiều mùa
Mái che mưa chịu tải nặng hơn lưới che nắng vì nó chặn nước. Một tấm màng căng chùng giữa hai thanh khung có thể gom vài xô nước chỉ trong một trận mưa rào, và trọng lượng đó dồn lên khung, lên dây buộc, lên chân cột. Vì vậy khung của mái che cần chắc hơn khung chỉ đỡ lưới, các thanh đỡ đặt gần nhau hơn, và màng phải được căng sao cho nước luôn có đường chảy ra mép.
Sau mỗi mùa mưa, nên tháo hoặc cuộn màng, rửa sạch bùn đất và lá mục bám, phơi khô rồi cất nơi râm mát, tránh chuột cắn. Màng để ngoài trời suốt mùa khô dưới nắng núi cao sẽ giòn nhanh hơn nhiều. Khi lắp lại vào mùa sau, kiểm những chỗ màng đã mỏng, những lỗ thủng nhỏ, những đoạn khung bị gỉ hay mục ở chân.
Ghi lại năm đưa màng vào dùng cho từng dải mái. Khi màng bắt đầu đục, giòn, rách ở nhiều chỗ không chịu lực, đó là lúc lên kế hoạch thay trước mùa mưa tiếp theo, thay vì để rách giữa đợt mưa dầm khi cây cần mái nhất. Màng cũ thay ra mang xuống núi giao nơi thu gom, không đốt và không bỏ lại trong trại.
Làm thử mái che trên một lô nhỏ
Không nên làm mái cho cả trại trước khi biết nó có tác dụng với điều kiện của bạn. Một thử nghiệm đơn giản, có so sánh, cho câu trả lời rõ hơn nhiều so với lời kể của nơi khác.
- Chọn hai dải luống gần nhau, cùng tuổi cây, cùng giống, cùng đất, cùng độ che.
- Dựng mái che trên một dải, để dải kia như cũ làm đối chứng.
- Đặt nhiệt ẩm kế ở cả hai dải, ngang tán lá, ghi số đo hằng ngày vào một giờ cố định.
- Ghi lại số ngày lá bị ướt, số cây có triệu chứng bệnh lá, ngày cây bắt đầu lụi ở mỗi dải.
- Kiểm ẩm đất ở cả hai dải hằng tuần và ghi lại lần tưới bù nếu có.
- Cuối mùa so sánh hai dải: bệnh lá, thời gian giữ lá, công chăm và các vấn đề phát sinh.
- Chỉ mở rộng nếu dải có mái tốt hơn rõ rệt, và lặp lại thêm một mùa để chắc chắn kết quả không do may.
Một mùa thử là ít, hai mùa là vừa đủ để thấy xu hướng. Kết quả thử ghi vào sổ lô, kể cả khi kết luận là mái không có ích ở trại của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mái che mưa có thay được việc phun thuốc phòng bệnh không?
Mái che giúp giảm thời gian lá ướt, là một phần của cách phòng bệnh tổng hợp, nhưng không thay hoàn toàn các biện pháp khác. Việc có dùng thuốc bảo vệ thực vật hay không, dùng gì, cần theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và đúng nhãn sản phẩm.
Dùng màng nhựa trong hay màng mờ cho mái che?
Màng trong để nhiều ánh sáng lọt hơn, màng mờ tán xạ ánh sáng đều hơn. Dưới lớp lưới che sẵn thì độ sáng chung do lưới quyết định, nên nhiều trại chọn theo độ bền và khả năng chống tia cực tím của màng. Thử trên một lô nhỏ là cách chắc nhất.
Mái che có làm cây sâm ít ra hoa, đậu quả không?
Chưa có cơ sở để nói chung như vậy. Mái che làm thay đổi nhiệt, ẩm và ánh sáng ở tầng lá, có thể ảnh hưởng tới nhiều giai đoạn sinh trưởng. Nếu trại có thu hạt, nên theo dõi số quả trên dải có mái và dải không mái trong thử nghiệm để tự trả lời.
Trại dưới tán rừng có cần mái che mưa không?
Thường ít cần hơn nhà lưới, vì tán rừng dày đã chặn một phần mưa và gió lùa giữa các gốc cây giúp lá khô. Dựng mái trong rừng cũng tác động nhiều hơn tới môi trường rừng. Nếu có, thường chỉ làm cho vườn ươm hoặc những luống đặc biệt.
Mái che mưa nên dựng vào lúc nào trong năm?
Thường dựng ngay trước khi mùa mưa dầm cao điểm bắt đầu và cuộn lại khi mưa giảm. Giữ mái quanh năm làm đất khô và tốn công bảo trì. Thời điểm cụ thể nên dựa vào nhật ký thời tiết của chính trại qua các năm.
Màng che bị rách giữa mùa mưa thì xử lý thế nào?
Vá tạm bằng băng dán chuyên dụng cho màng nhựa hoặc chồng một mảnh màng mới lên chỗ rách, buộc chắc vào khung. Kiểm khung quanh chỗ rách vì rách thường do túi nước hoặc cạnh sắc. Thay hẳn đoạn màng khi trời khô.