Lưới che nắng cho sâm thường là lưới che phần lớn ánh sáng, và nhiều trại dùng hai lớp lưới có khoảng hở ở giữa thay vì một lớp thật dày, để vừa đủ tối vừa thoát nhiệt. Con số tỷ lệ che ghi trên cuộn lưới cho biết lưới chặn bao nhiêu phần ánh sáng trong điều kiện thử của nhà sản xuất, không phải lượng ánh sáng sẽ tới lá sâm của bạn, vì còn tuỳ góc nắng, độ chùng của lưới và bụi bẩn bám theo thời gian.
Bài này giúp bạn đọc đúng thông số lưới, chọn màu và số lớp, kiểm chất lượng khi nhận hàng, căng lưới cho bền, và biết khi nào phải thay. Bài không nêu tên hãng hay giá; những yếu tố cấu thành chi phí được bàn ở bài chi phí cùng danh mục.
Tỷ lệ che trên lưới nghĩa là gì
Lưới che nắng thường được bán theo tỷ lệ che, ví dụ lưới năm mươi phần trăm, bảy mươi phần trăm hay chín mươi phần trăm. Con số này cho biết phần ánh sáng bị lưới chặn lại khi đo trong điều kiện chuẩn của nơi sản xuất. Lưới bảy mươi phần trăm, theo nghĩa đó, để lọt khoảng ba mươi phần trăm ánh sáng.
Thực tế ở trại thì khác một chút. Khi nắng chiếu xiên vào buổi sáng và chiều, ánh sáng phải đi qua lưới theo đường chéo, gặp nhiều sợi hơn, nên lọt ít hơn so với lúc nắng đứng. Lưới chùng tạo những nếp gấp chồng lên nhau, có chỗ che dày hơn. Bụi, rêu và lá rụng bám lâu ngày làm lưới tối thêm. Ngược lại, lưới bị rách, thủng, hoặc mép lưới hở sẽ để lọt những vệt nắng mạnh.
Vì vậy cách làm hợp lý là chọn lưới theo tỷ lệ che mà tài liệu kỹ thuật về loài sâm của bạn khuyến nghị, rồi đo lại bằng máy đo ánh sáng dưới lưới so với ngoài trời trống sau khi dựng xong. Nếu kết quả lệch nhiều so với mong muốn, điều chỉnh bằng lớp thứ hai, bằng mảnh che bổ sung hoặc thay loại lưới ở lô sau, thay vì đoán theo con số in trên bao bì.
Một lớp dày hay hai lớp có khoảng hở
Hai cách phổ biến để đạt độ che cao. Mỗi cách có lợi và có hại; nhiều trại sâm vùng núi cao chọn cách hai lớp.
| Khía cạnh | Một lớp lưới tỷ lệ che cao | Hai lớp lưới có khoảng hở ở giữa |
|---|---|---|
| Độ che đạt được | Bằng tỷ lệ của lưới | Hai lớp cộng dồn, lọt sáng còn ít hơn từng lớp |
| Nhiệt dưới lưới | Lưới hấp nhiệt sát tầng lá nếu dựng thấp | Khoảng hở giúp không khí nóng thoát ra, tầng dưới mát hơn |
| Điều chỉnh theo mùa | Muốn đổi phải thay cả lưới | Có thể kéo hoặc tháo một lớp theo mùa, theo tuổi cây |
| Chịu mưa đá, cành rơi | Một lớp chịu hết lực | Lớp trên chịu trước, lớp dưới đỡ phần còn lại |
| Vật tư và công dựng | Ít hơn | Nhiều hơn: thêm lưới, dây, công căng |
| Bảo trì | Đơn giản | Phải kiểm hai lớp, lá rụng hay kẹt giữa hai lớp |
Với vườn ươm và cây non cần che kỹ, hai lớp còn có lợi là bỏ bớt một lớp được khi cây đã cứng hơn mà không phải dựng lại giàn. Khoảng hở giữa hai lớp không cần lớn, chỉ cần đủ để không khí lưu thông và lá rụng không kẹt thành mảng.
Lưới đen hay lưới màu khác
Lưới đen là loại phổ biến nhất. Lưới đen dễ tìm, bền với ánh nắng vì có chất màu đen giúp chống phân huỷ do tia cực tím, và cho bóng đều. Nhược điểm là sợi đen hấp nhiệt, nếu lưới dựng thấp sát tầng lá thì không khí ngay dưới lưới có thể nóng hơn.
Lưới màu bạc hoặc trắng phản xạ bớt nhiệt. Một phần ánh sáng bị phản xạ lên thay vì bị hấp thụ, nên lớp lưới ít nóng hơn. Một số trại dùng lớp trên màu sáng, lớp dưới màu đen. Hiệu quả thật phụ thuộc chất lượng lưới, nên thử trên một nhịp giàn trước.
Lưới màu xanh lá thường cho bóng kém đều hơn. Lưới xanh hay gặp ở vườn ươm cây cảnh. Với sâm, nhiều người làm trại ưu tiên lưới đen hoặc đen kết hợp màu sáng vì độ che ổn định và dễ đo hơn.
Đừng chọn theo màu mà quên tỷ lệ che. Hai lưới cùng màu có thể khác hẳn nhau về tỷ lệ che, độ dày sợi và tuổi thọ. Màu chỉ là một thông số trong nhiều thông số.
Ghi lại loại lưới cho từng lô. Khi so sánh kết quả các lô qua nhiều năm, biết lô nào dùng loại lưới nào giúp tách được ảnh hưởng của lưới khỏi ảnh hưởng của đất, giống hay thời tiết.
Kiểm chất lượng lưới khi nhận hàng
Không cần nêu hãng, nhưng có những điều người làm trại tự kiểm được bằng mắt và tay khi cuộn lưới được chở tới chân núi.
- Kiểu dệt: lưới dệt kim (sợi móc vào nhau) thường không bị tưa sợi khi cắt hoặc khi thủng một lỗ nhỏ; lưới dệt kiểu sợi đan thẳng dễ bung theo hàng khi rách. Hỏi người bán và cắt thử một mẫu nhỏ.
- Độ đều: trải một đoạn dưới nắng, nhìn từ dưới lên xem có mảng thưa mảng dày, có sợi đứt, lỗ thủng không.
- Biên lưới: biên có viền gia cố hay không, có sẵn lỗ xỏ dây không. Biên yếu là chỗ rách đầu tiên khi gió kéo.
- Chống tia cực tím: hỏi thông tin về phụ gia chống tia cực tím và tuổi thọ dự kiến ngoài trời. Lưới không có phụ gia sẽ giòn và mủn nhanh dưới nắng núi cao.
- Khổ và chiều dài: đo lại khổ lưới thực tế, vì khổ lưới quyết định số mối nối trên giàn. Ít mối nối thì ít chỗ hở và ít chỗ bị gió xé.
- Mẫu lưu: giữ một mẩu lưới mới mỗi loại trong kho, để vài năm sau so độ phai màu, độ giòn với lưới đang dùng.
Nên mua dư một ít lưới cùng loại để vá. Lưới vá khác loại tạo những mảng che không đều trên luống.
Căng lưới cho bền qua nhiều mùa
Lưới bền hay không phụ thuộc nhiều vào cách căng. Lưới căng đúng ít rách, ít đọng nước và ít bị gió lật.
- Căng hệ dây hoặc cáp chịu lực trên đầu cột trước, rồi mới trải lưới lên. Lưới không phải là bộ phận chịu lực chính.
- Trải lưới xuôi theo chiều gió chính của khu, mối nối chồng mép đủ rộng và chồng theo hướng nước chảy để nước không len qua mối.
- Buộc lưới vào dây chịu lực bằng kẹp hoặc dây buộc chuyên dụng theo khoảng đều, không buộc dồn vài điểm lớn.
- Căng vừa đủ phẳng: quá chùng thì đọng nước và lá, quá căng thì lưới co lại khi lạnh có thể xé ở điểm buộc.
- Lót ở chỗ lưới tì lên đầu cột hoặc cạnh sắc bằng mẩu ống mềm hay vải cũ để lưới không bị cứa rách.
- Để mép lưới ở các phía đón gió có thể tháo nhanh, chuẩn bị cho những ngày có cảnh báo gió mạnh.
- Ghi ngày dựng, loại lưới vào sổ lô và đánh dấu trên bản vẽ trại.
Sau mỗi trận gió lớn hoặc mưa đá, đi kiểm từng nhịp giàn: điểm buộc tuột, mối nối hở, chỗ đọng nước. Sửa sớm một điểm buộc rẻ hơn nhiều so với thay cả tấm lưới bị gió xé từ chỗ đó.
Lưới cho vườn ươm khác lưới cho lô trồng thế nào
Vườn ươm và lô trồng chính có nhu cầu khác nhau, nên dùng chung một kiểu lưới cho cả hai thường là thoả hiệp không tốt. Cây sâm một, hai năm tuổi có lá non mỏng, rễ nông, rất nhạy với nắng xiên buổi chiều và với hạt mưa to dập xuống lá. Vườn ươm vì thế thường được che kỹ hơn, hay dùng hai lớp lưới, có rèm lưới quây ở phía đón nắng chiều, và nhiều trại làm thêm mái che mưa trong mùa mưa dầm.
Vườn ươm nằm gọn một khu nhỏ nên cũng là nơi đáng đầu tư lưới tốt hơn: lưới dày, biên chắc, căng phẳng, kiểm hằng ngày. Một tấm lưới bung một góc trong đêm có thể làm cháy lá cả một luống cây con chỉ sau một buổi trưa nắng. Ở lô trồng chính, cây đã lớn và cứng hơn, diện tích rộng hơn, nên người làm trại thường chọn phương án bền và ít bảo trì, chấp nhận độ che đều vừa phải.
Khi chuyển cây từ vườn ươm ra lô, sự chênh lệch ánh sáng giữa hai nơi càng nhỏ càng tốt. Nếu vườn ươm che rất dày còn lô trồng sáng hơn hẳn, cây mới chuyển dễ bị sốc nắng. Một số trại giải quyết bằng cách bỏ bớt một lớp lưới ở vườn ươm vài tuần trước khi chuyển, để cây quen dần với mức sáng của lô.
Khi nào cần thay lưới
Lưới che không dùng mãi được. Dưới nắng mạnh, mưa nhiều và sương mù núi cao, sợi lưới dần giòn, mủn và mất màu. Dấu hiệu thường thấy là lưới bạc màu ở mặt trên, sờ thấy sợi khô cứng, kéo nhẹ ở mép thì đứt, xuất hiện nhiều lỗ thủng nhỏ ở những chỗ không bị va chạm. Đo ánh sáng dưới lưới cũ so với lúc mới dựng cũng cho thấy lưới đã để lọt nhiều hơn.
Trại sâm có chu kỳ nhiều năm, thường dài hơn tuổi thọ của lưới. Điều đó nghĩa là trong một chu kỳ cây, rất có thể bạn phải thay lưới ít nhất một lần. Việc thay lưới trên một lô đang có cây cần tính kỹ: thay vào thời điểm cây đang ngủ hoặc mới nhú, chuẩn bị che tạm khi gỡ lưới cũ, tránh để cây chịu nắng trực tiếp dù chỉ một buổi.
Nên lập lịch thay lưới theo lô ngay từ khi dựng, dựa trên tuổi thọ dự kiến mà nhà cung cấp nêu và quan sát thực tế của trại. Lô dựng cùng năm sẽ đến hạn thay cùng lúc; dàn đều việc dựng qua nhiều năm giúp tránh một năm phải thay toàn bộ trại. Lưới cũ tháo ra nên thu gom mang xuống núi, không bỏ lại trong rừng.
Một mẹo nhỏ giúp quyết định đúng lúc: mỗi năm đo ánh sáng dưới lưới ở cùng vài điểm cố định của từng lô, cùng thời điểm trong ngày, cùng một máy đo. Khi tỷ lệ ánh sáng lọt xuống tăng dần qua các năm dù tán lưới vẫn nguyên, đó là tín hiệu sợi lưới đã mỏng và thưa đi. Con số đo được có giá trị hơn cảm giác "lưới vẫn còn dùng được" khi nhìn từ dưới lên.
Câu hỏi thường gặp
Lưới che bảy mươi phần trăm có đủ cho sâm Ngọc Linh không?
Không có câu trả lời chung cho mọi trại. Mức che cần thiết tuỳ độ cao, hướng dốc, mùa và tuổi cây; tài liệu khuyến nông về loài thường khuyến nghị che phần lớn ánh sáng. Cách chắc nhất là dựng thử, đo ánh sáng dưới lưới so với ngoài trời trống, và quan sát lá sâm trong một mùa.
Có dùng lưới chắn côn trùng thay lưới che nắng được không?
Lưới chắn côn trùng có mắt nhỏ để ngăn sâu bọ, độ che sáng thường thấp hơn nhiều so với yêu cầu của sâm. Nếu muốn chắn côn trùng ở vườn ươm, thường phải dùng thêm lưới che nắng phía trên. Hai loại làm hai việc khác nhau.
Khoảng hở giữa hai lớp lưới nên để bao nhiêu?
Không có con số cố định; khoảng hở chỉ cần đủ cho không khí lưu thông và để lá rụng, nước không kẹt lại giữa hai lớp. Khoảng hở quá lớn làm giàn cao, chịu gió nhiều hơn. Nên tham khảo giàn của các trại cùng vùng và tài liệu khuyến nông.
Lưới bị rêu và lá mục bám có cần làm sạch không?
Lớp rêu và lá mục làm lưới tối hơn, giữ nước, nặng thêm và mục nhanh hơn. Nên gạt lá rụng định kỳ, nhất là sau mùa lá rơi của cây rừng xung quanh. Không dùng hoá chất tẩy rửa trên lưới phía trên luống sâm.
Có nên che kín cả bốn mặt nhà lưới không?
Che kín bốn mặt giữ ẩm nhưng làm không khí bên trong tù, nóng và tạo điều kiện cho nấm lá. Nhiều trại chỉ che mặt đón nắng xiên buổi chiều và để các mặt khác thông thoáng, có thể hạ rèm lưới khi gió lạnh hoặc mưa tạt.
Lưới cũ thay ra xử lý thế nào?
Lưới cũ nên được cuộn gọn, mang xuống núi và giao cho nơi thu gom rác thải nhựa của địa phương. Bỏ lưới trong rừng gây vướng chân thú, khó phân huỷ và làm xấu quan hệ với chủ rừng và cộng đồng.