Gia cố nhà lưới trại sâm trước mùa giông gồm ba phần: siết lại hệ dây và neo chịu lực, xử lý những điểm lưới dễ thành "cánh buồm" hay "túi nước", và chuẩn bị sẵn cách tháo mép lưới khi có cảnh báo gió mạnh. Phần lớn các vụ sập giàn không xảy ra vì một cơn gió quá sức chịu đựng, mà vì những điểm yếu nhỏ tích luỹ qua nhiều tháng: một neo lỏng, một mối nối hở, một túi nước đọng trên lưới.
Bài này viết từ phía công trình: nhà lưới hỏng theo kiểu nào, kiểm gì trước mùa, làm gì khi có cảnh báo, và làm gì sau giông. Ảnh hưởng của thời tiết lên cây sâm và sâu bệnh sau mưa bão được bàn ở danh mục sâu bệnh và thời tiết của trang.
Nhà lưới thường hỏng theo bốn kiểu
Lưới thành cánh buồm. Gió lùa vào mép hở, phồng tấm lưới lên và giật liên tục. Điểm buộc ở mép đứt trước, rồi lưới bị xé dọc theo hàng buộc. Kiểu hỏng này hay gặp ở mép đón gió và ở những chỗ lưới chùng.
Túi nước và túi đá. Lưới chùng giữa hai cột tạo một võng nhỏ. Mưa to hoặc mưa đá dồn vào võng, trọng lượng tăng nhanh, kéo võng sâu hơn nữa. Cuối cùng dây đỡ đứt hoặc cột bị kéo nghiêng, cả nhịp giàn đổ xuống luống.
Neo bị nhổ. Đất quanh neo mềm đi sau nhiều ngày mưa, cộng với lực giật của gió, làm neo trồi lên. Một neo góc bị nhổ có thể làm cả khối giàn nghiêng về một phía.
Mối nối bung. Hai tấm lưới chồng mép mà buộc thưa sẽ bị gió tách ra, tạo một khe dài cho gió lùa vào bên dưới. Khe đó vừa để lọt nắng xuống luống, vừa biến hai tấm lưới thành hai cánh buồm riêng giật ngược chiều nhau.
Cột gãy hoặc lún chân. Cột tre mục chân, cột đặt trên đất bị nước xói, hoặc cột bị cành cây rừng rơi trúng. Một cột gãy ở giữa khối làm lưới võng xuống, tạo túi nước và kéo theo các cột bên cạnh.
Danh mục kiểm tra trước mùa giông
Nên đi kiểm toàn bộ nhà lưới khoảng vài tuần trước khi mùa giông ở vùng bạn thường bắt đầu, đủ thời gian để sửa. Mỗi khối giàn một tờ kiểm, ghi rõ ngày và người kiểm.
- Neo: kéo thử từng neo góc và neo mép, xem đất quanh neo có nứt, lún, có nước đọng không.
- Dây chịu lực: dây có chùng không, có chỗ gỉ, sờn, đứt sợi không; tăng đơ còn chỉnh được không.
- Chân cột: cột tre có mục ở chân không, cột thép có gỉ sâu không, đất quanh chân có bị xói không.
- Mặt lưới: chỗ nào chùng thành võng, chỗ nào đọng lá mục, chỗ nào đã giòn, rách nhỏ.
- Mối nối: mối chồng mép có hở không, dây buộc mối còn đủ không.
- Mép đón gió: mép lưới có cố định chắc không, có cách tháo nhanh không.
- Cây rừng xung quanh: cành chết, cây nghiêng có thể đổ xuống giàn; báo chủ rừng nếu cần xử lý.
- Rãnh thoát: rãnh dưới mép lưới và quanh chân cột có thông không.
- Vật tư dự phòng: dây, kẹp, lưới vá, cọc neo, dụng cụ có sẵn ở kho trại.
Những điểm hỏng phát hiện được nên sửa ngay theo thứ tự: neo và dây chịu lực trước, rồi tới cột, cuối cùng là lưới. Lưới rách nhỏ ít nguy hiểm hơn một neo lỏng. Phần nào chưa kịp sửa trước mùa thì đánh dấu, đưa vào danh sách theo dõi sát sau mỗi trận gió.
Cho gió có lối thoát thay vì chống cứng
Nhiều người nghĩ gia cố là buộc thật chặt và thêm thật nhiều dây. Với nhà lưới, cách nghĩ đó chỉ đúng một nửa. Lưới che vốn có độ thấu khí, gió đi qua được một phần; điều nguy hiểm là gió bị kẹt lại dưới lưới ở những chỗ quây kín, rồi đẩy tấm lưới lên. Cho gió có lối thoát là cách giảm lực hiệu quả nhất.
Trong thực tế, các trại thường để các mặt bên của nhà lưới thông thoáng hoặc dùng rèm lưới có thể cuộn lên, thay vì quây kín bốn phía. Mép lưới ở phía đón gió chính được buộc bằng kiểu nút hoặc kẹp tháo nhanh, để khi có cảnh báo gió mạnh, đội trại có thể thả mép hoặc gom một phần lưới lại, giảm diện tích hứng gió. Lưới gom lại cần buộc gọn vào dây chịu lực, không để thả tự do.
Một cách làm khác là chia nhà lưới lớn thành nhiều khối riêng biệt, mỗi khối có neo của riêng mình. Khi một khối hỏng, lực không truyền sang khối bên cạnh. Kiểu chia khối này cũng giúp quyết định tháo lưới khối nào khi có cảnh báo: những khối ở vị trí đón gió, ở đỉnh dốc, hoặc có cây non quan trọng nhất trong vườn ươm.
Thêm dây cũng phải đúng chỗ. Dây giằng chéo ở các góc khối và dây ép lưới chạy ngang phía trên mặt lưới, buộc xuống dây đỡ bên dưới theo từng nhịp, giúp tấm lưới không phồng lên khi gió lùa từ dưới. Còn dây buộc thêm vào giữa tấm lưới mà không nối về neo thì chỉ tạo thêm điểm xé. Mọi dây gia cố đều phải truyền được lực về một neo chắc trong đất ổn định.
Lập kế hoạch gia cố theo khối và theo năm
Một trại có nhiều khối nhà lưới không thể gia cố tất cả cùng lúc trong vài tuần trước mùa giông. Cách làm có trọng tâm là xếp hạng các khối theo hai câu hỏi: khối nào dễ hỏng nhất, và nếu hỏng thì thiệt hại lớn nhất ở đâu. Khối ở đỉnh dốc, ở mép rừng đón gió, khối có lưới đã qua nhiều mùa thường dễ hỏng nhất. Khối vườn ươm, khối có cây sắp tới tuổi thu hoạch thường là nơi thiệt hại lớn nhất nếu sập.
Những khối vừa dễ hỏng vừa quan trọng được gia cố trước, với mức kỹ hơn: thêm neo chéo, thay dây chịu lực đã sờn, rút ngắn khoảng buộc ở mép. Những khối ở vị trí khuất gió, lưới còn mới có thể chỉ cần kiểm và siết lại. Việc xếp hạng này nên ghi thành một bảng đơn giản trong sổ trại và cập nhật sau mỗi mùa, dựa trên nhật ký hư hại thật.
Về dài hạn, mỗi lần dựng khối mới hay thay lưới là cơ hội để sửa điểm yếu đã biết: đổi hướng mặt lưới, chia nhỏ khối quá lớn, chuyển neo khỏi chỗ đất hay nhão. Gia cố tốt nhất là gia cố ngay từ thiết kế, không phải vá víu mỗi năm.
Mưa đá: những gì lưới làm được và không làm được
Lưới che nắng thông thường không phải là lưới chống mưa đá. Hạt đá nhỏ phần lớn bị lưới chặn hoặc làm chậm, giúp giảm dập lá; hạt đá lớn có thể xuyên qua hoặc làm rách lưới đã giòn. Hai lớp lưới giúp tốt hơn một lớp, vì lớp trên chịu va chạm trước. Một số vùng hay có mưa đá dùng loại lưới chuyên chống đá; nếu trại của bạn ở vùng như vậy, nên hỏi cán bộ khuyến nông về cách làm phù hợp.
Mối nguy lớn hơn của mưa đá với nhà lưới là trọng lượng. Đá rơi xuống mặt lưới phẳng hoặc võng sẽ đọng lại, tan chậm trong thời tiết lạnh, và đè lên lưới như một lớp đá nặng. Giàn có mặt lưới nghiêng theo dốc giúp đá trượt xuống mép; giàn mặt phẳng ngang thì dễ sập nhất. Sau trận mưa đá, việc đầu tiên là gạt đá đọng ở các võng, từ mép vào giữa, bằng sào dài từ bên dưới, không trèo lên giàn.
Cây sâm bị đá dập lá cần được theo dõi vì vết thương là cửa vào của nấm bệnh. Đây là phần việc của danh mục sâu bệnh; ở góc công trình, điều cần làm là ghi lại mức hư hại của lưới và lá theo từng khối để lần sau biết khối nào cần gia cố trước.
Khi có cảnh báo giông lốc
Theo dõi bản tin dự báo và cảnh báo thời tiết nguy hiểm của cơ quan khí tượng cho khu vực trại. Khi có cảnh báo giông, lốc, mưa đá trong một hai ngày tới, đội trại có thể làm theo thứ tự sau.
- Kiểm nhanh lại các neo góc và dây chịu lực ở những khối đón gió.
- Thả hoặc gom mép lưới ở phía đón gió của các khối dễ hỏng, buộc gọn vào dây.
- Gạt hết lá mục, cành khô đang đọng trên lưới để giảm trọng lượng và giảm túi nước.
- Thu dọn vật dụng rời trong trại có thể bị gió cuốn: tấm bạt, xô, dụng cụ.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh chân cột và dưới mép lưới.
- Thống nhất ai ở lại trại, nơi trú an toàn, cách liên lạc; những người không cần thiết rời khỏi khu dốc.
- Khi giông đã tới, không ai ở dưới giàn, gần cột kim loại hay dưới cây lớn. Không cố sửa lưới giữa cơn gió.
Tài sản có thể sửa, người thì không. Một tấm lưới bị xé có giá trị nhỏ hơn rất nhiều so với một tai nạn trên dốc giữa trời giông sét.
Sau giông: kiểm, sửa và ghi sổ
Ngay khi trời đã yên và đường đi an toàn, đội trại đi kiểm theo thứ tự. Không vào khu có cột nghiêng, cây rừng đổ chưa ổn định hoặc có dấu hiệu sạt.
| Hư hại thấy được | Nguyên nhân hay gặp | Xử lý trước mắt |
|---|---|---|
| Lưới rách dọc hàng buộc mép | Mép lưới thành cánh buồm, điểm buộc thưa | Gom lưới, buộc tạm; vá hoặc thay đoạn mép, thêm điểm buộc |
| Võng sâu, có nước hoặc đá đọng | Dây chùng, cột giữa lún | Gạt nước, đá từ dưới lên; chống tạm bằng cột phụ; căng lại dây |
| Cột nghiêng một phía | Neo bị nhổ hoặc chân cột xói | Chằng tạm bằng dây phụ; đặt lại neo ở đất chắc; kè chân cột |
| Cành cây rừng đè lên giàn | Cành chết rơi trong gió | Không trèo gỡ khi chưa an toàn; báo chủ rừng; gỡ bằng sào từ dưới |
| Nước chảy qua luống | Rãnh bị lấp, mép lưới đổ nước sai chỗ | Khơi rãnh, nắn lại đường đổ nước ở mép lưới |
Mọi hư hại nên ghi vào nhật ký trại kèm ngày, khối, mức độ và cách sửa. Sau hai, ba mùa, cuốn nhật ký sẽ chỉ ra rõ khối nào yếu, kiểu hỏng nào lặp lại, và đó là căn cứ để gia cố có trọng tâm thay vì gia cố tràn lan. Nếu trại có bảo hiểm nông nghiệp, ảnh chụp và ghi chép ngay sau giông cũng là hồ sơ cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tháo hết lưới khi có cảnh báo bão lớn không?
Tháo hết thường không kịp và làm cây sâm lộ nắng sau bão. Cách hay dùng là thả mép đón gió và gom bớt lưới ở những khối dễ hỏng nhất, giảm diện tích hứng gió. Quyết định cụ thể tuỳ cường độ cảnh báo và kinh nghiệm của trại qua các mùa trước.
Lưới che bị rách nhỏ có cần vá ngay trước mùa giông không?
Nên vá, vì gió thường xé tiếp từ chính những vết rách nhỏ, nhất là gần mép và gần điểm buộc. Dùng lưới cùng loại để vá, khâu hoặc kẹp chắc, chồng mép đủ rộng. Vết rách ở giữa tấm và xa điểm chịu lực thì ít nguy hiểm hơn.
Sau mưa đá có nên trèo lên giàn gạt đá không?
Không nên. Giàn đang chịu thêm trọng lượng đá và có thể sập khi có người trèo lên. Gạt đá từ bên dưới bằng sào dài có đầu mềm, bắt đầu từ mép vào giữa, đứng ở vị trí không nằm dưới võng đang nặng.
Cột tre mục chân thì thay thế nào khi lưới còn đang trên giàn?
Dựng một cột phụ bên cạnh để đỡ dây trước, rồi mới tháo cột mục và đặt cột mới vào. Không tháo cột cũ khi chưa có chỗ đỡ thay, vì dây và lưới sẽ võng xuống luống. Việc này nên làm vào ngày khô, ít gió.
Nhà lưới có cần chống sét không?
Nhà lưới có khung kim loại lớn trên sườn núi trống có thể có nguy cơ sét đánh. Việc đánh giá và lắp chống sét cần người có chuyên môn. Trong mọi trường hợp, khi có giông sét, không ai ở dưới giàn hay cầm dụng cụ kim loại ngoài trời.
Bao lâu thì nên kiểm tra nhà lưới một lần?
Ngoài lượt kiểm tổng trước mùa giông, nhiều trại đi một vòng kiểm nhanh mỗi tuần và luôn kiểm sau mỗi trận gió mạnh, mưa đá hay mưa lớn kéo dài. Ghi kết quả vào nhật ký giúp phát hiện sớm những điểm yếu lặp lại.