Dựng giàn che sâm trên đất dốc cần làm theo thứ tự: đọc dốc và đường nước trước, đặt hàng cột theo bậc thang song song đường đồng mức, căng hệ dây neo chịu lực, rồi mới trải lưới; mặt lưới nên nghiêng theo dốc để nước và lá trôi đi, không đọng thành túi. Giàn trên đất bằng chỉ chịu gió và trọng lượng lưới; giàn trên dốc còn phải chịu lực kéo lệch về phía dưới, nền đất yếu khi mưa và dòng nước chảy mặt qua chân cột.
Bài viết theo góc người tự tổ chức đội dựng giàn ở trại vùng núi cao: những quyết định thiết kế quan trọng, vật liệu thường gặp, các bước dựng và những chỗ hay hỏng. Các thông số kích thước trong bài chỉ là nguyên lý; kích thước cụ thể nên lấy theo hướng dẫn kỹ thuật địa phương hoặc người có kinh nghiệm làm giàn ở vùng bạn.
Đọc dốc và đường nước trước khi cắm cột
Sai lầm đắt nhất khi dựng giàn trên dốc là cắm cột trước rồi mới nhìn nước. Một sườn núi trông đều nhưng thường có những rãnh nông, chỗ lõm, chỗ đất mềm nơi nước mưa gom lại. Cột đặt đúng vào đường nước sẽ bị xói chân sau vài trận mưa; luống đặt vào chỗ lõm sẽ úng và thối củ. Vì vậy trước khi đóng cọc đầu tiên, đội trại nên đi khu sau một trận mưa lớn, nhìn xem nước chảy theo đâu, đọng ở đâu, đất trôi về phía nào.
Ghi lại các đường nước chính lên sơ đồ tay. Những rãnh tự nhiên này nên được giữ làm đường thoát, không lấp, không đặt luống hay cột lên. Đồng thời đo sơ độ dốc bằng một thước dài và ống thăng bằng hoặc một sợi dây có quả dọi, để biết chỗ nào thoải, chỗ nào gắt. Chỗ quá dốc thì việc giữ đất, đi lại và dựng cột đều khó, thường không đáng đưa vào giàn.
Cuối cùng là kiểm nền đất. Chỗ có đá lộ nhiều thì khó đóng cột nhưng chân cột vững; chỗ đất mùn dày rất tốt cho sâm nhưng mềm, cột cần chân rộng hơn hoặc chôn sâu hơn. Dấu vết sạt nhỏ, cây nghiêng cùng một hướng, nứt đất là những tín hiệu nên tránh hẳn, vì giàn càng không thể giữ được một mảng đất đang trượt.
Chiều cao giàn và mặt lưới nghiêng theo dốc
Giàn phải đủ cao để người đi lại bên dưới. Người chăm sâm sẽ đi dưới giàn gần như hằng ngày: làm cỏ, kiểm bệnh, thu hạt, ghi sổ. Giàn quá thấp buộc người cúi khom, dễ va đầu vào dây và làm việc chậm. Giàn cao hơn thì mát hơn dưới lưới nhưng chịu gió nhiều hơn.
Mặt lưới nên song song với mặt dốc. Nếu mọi cột cao bằng nhau tính từ mặt đất tại chân cột, mặt lưới sẽ nghiêng theo dốc. Như vậy khoảng cách từ lưới tới mặt luống đều nhau trên cả lô, ánh sáng đều hơn, và nước mưa, lá rụng trôi xuống mép dưới thay vì đọng giữa.
Tránh mặt lưới nằm ngang trên dốc. Làm mặt lưới phẳng ngang thì cột phía dưới dốc phải rất cao, chịu gió lớn, và mặt lưới ngang dễ đọng nước thành túi khi mưa to. Đây là kiểu giàn hay sập nhất trên đất dốc.
Chia giàn thành từng khối nhỏ theo bậc. Trên sườn dài, chia thành nhiều khối giàn, mỗi khối nằm trên một dải dốc tương đối đều. Khối nhỏ dễ dựng, dễ sửa, và nếu một khối hỏng do gió thì không kéo sập cả trại.
Mép thấp của giàn để hở hoặc có rèm tháo được. Mép phía dưới dốc là nơi gió lùa lên mạnh. Để hở giúp thông thoáng; có rèm lưới tháo được thì che được nắng xiên mà vẫn thả ra được khi cần.
Vật liệu cột thường gặp ở trại sâm vùng núi
Không có vật liệu tốt nhất cho mọi trại. Chọn theo khả năng vận chuyển lên núi, tuổi thọ mong muốn so với chu kỳ sâm, và nguồn vật liệu hợp pháp.
| Vật liệu | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Tre, luồng | Nhẹ, dễ mang lên dốc, dễ cắt theo chiều cao cần | Chân cột mục nhanh trong đất ẩm; cần xử lý chống mối mọt, thay định kỳ |
| Gỗ | Chắc, chịu lực tốt | Chỉ dùng gỗ có nguồn gốc hợp pháp; không chặt cây rừng tại chỗ để làm cột |
| Ống thép mạ kẽm | Bền nhiều năm, đồng đều, dễ nối | Nặng khi vận chuyển, cần chống gỉ ở chân và chỗ cắt |
| Trụ bê tông đúc sẵn | Rất bền, không mục | Rất nặng, khó đưa lên dốc gắt; chỉ hợp chỗ có đường vào |
| Kết hợp | Cột chính bằng vật liệu bền, cột phụ bằng tre | Phải tính lực để cột phụ không thành điểm yếu |
Trại dưới tán đôi khi muốn dùng thân cây rừng còn sống làm điểm neo. Việc buộc dây vào cây rừng có thể làm tổn thương vỏ cây và cần sự đồng ý của chủ rừng; nếu được phép, phải lót đệm quanh thân và kiểm thường xuyên.
Khi tính vật liệu, đừng chỉ so tuổi thọ của cột với một mùa mà so với cả chu kỳ sâm nhiều năm. Cột tre rẻ công mang nhưng có thể phải thay vài lần trong một chu kỳ, mỗi lần thay là một lần đội trại phải làm việc giữa các luống đang có cây.
Hệ dây neo: phần chịu lực thật sự của giàn
Lưới che nhẹ, nhưng khi gió thổi, cả tấm lưới hoạt động như một cánh buồm. Lực đó truyền xuống dây, xuống đầu cột và cuối cùng xuống neo ở mép giàn. Một giàn bền là giàn mà hệ dây và neo được tính trước, chứ không phải giàn có cột thật to. Trên dốc, lực còn có xu hướng kéo cả giàn trượt về phía dưới, nên neo phía trên dốc làm việc nhiều hơn neo phía dưới.
Nguyên lý thường áp dụng là căng dây chịu lực chạy dọc theo đỉnh các hàng cột, nối liền từ đầu này tới đầu kia của khối giàn, rồi kéo xuống neo ở hai đầu với một góc nghiêng ra ngoài. Cột ở góc và ở mép chịu lực lớn nhất, cần neo chéo theo hai hướng. Neo có thể là cọc đóng sâu, khối bê tông chôn, hoặc gốc đá lớn chắc chắn; điều quan trọng là neo nằm trong đất ổn định, không ở mép rãnh nước.
Dây và cáp nên được căng bằng dụng cụ tăng đơ để chỉnh lại được về sau. Dây sẽ giãn sau mùa mưa đầu tiên, đất quanh neo cũng lún; không có chỗ chỉnh thì giàn chùng dần và bắt đầu đọng nước. Đầu dây ở chỗ người đi lại nên được đánh dấu bằng mảnh vải màu để tránh vấp hoặc va mặt khi trời sương mù.
Hướng hàng luống và đường nước dưới giàn
Giàn và luống phải được thiết kế cùng nhau. Một giàn đẹp trên một hệ luống sai hướng vẫn là một lô hỏng.
- Luống chạy theo đường đồng mức, tức là nằm ngang sườn, để nước mưa không chảy dọc luống mà bị chặn và thấm dần.
- Giữa các luống có rãnh nhỏ dốc nhẹ về phía các đường thoát chính đã đánh dấu từ đầu, để nước dư có lối ra mà không xói.
- Hàng cột đặt ở rãnh hoặc lối đi giữa luống, không đặt giữa mặt luống, để khi sửa cột không phải giẫm lên cây sâm.
- Mép dưới của mặt lưới đổ nước xuống đúng một rãnh thu, không đổ thẳng vào mặt luống ở mép giàn.
- Chân cột trên dốc được kè nhẹ bằng đá hoặc cọc tre phía trên để nước không đào xói quanh chân.
- Lối đi chính dưới giàn chạy xiên hoặc có bậc, không chạy thẳng từ đỉnh xuống chân dốc.
- Sau mùa mưa đầu, đi kiểm lại toàn bộ: chỗ nào nước vẫn đọng, chỗ nào đất trôi, rồi sửa rãnh trước mùa mưa sau.
Phần làm luống, độ cao luống và lớp phủ thuộc về kỹ thuật chăm sóc; ở đây chỉ nói tới việc luống và rãnh phải khớp với vị trí cột và mặt lưới.
Các bước dựng một khối giàn
Trình tự gợi ý cho một khối giàn trên dải dốc tương đối đều. Mỗi trại sẽ điều chỉnh theo vật liệu và địa hình.
- Cắm cọc mốc theo hàng song song đường đồng mức, kiểm khoảng cách hàng và khoảng cách cột bằng dây căng.
- Đào hố hoặc đóng chân cột, bắt đầu từ các cột góc và cột mép, kiểm thẳng đứng bằng dây dọi.
- Dựng các cột giữa, cắt hoặc chỉnh để đỉnh cột cách mặt đất đều nhau, tạo mặt giàn song song dốc.
- Đặt neo ở hai đầu mỗi hàng và ở các góc, ưu tiên neo phía trên dốc chắc hơn.
- Căng dây chịu lực dọc đỉnh hàng cột, nối vào neo qua tăng đơ, căng đều từng hàng.
- Căng dây ngang nối các hàng để tạo lưới đỡ, kiểm độ phẳng.
- Trải và buộc lưới, xử lý mối nối, lót chỗ tì ở đầu cột.
- Đi kiểm toàn khối, thử kéo vài điểm, ghi ngày dựng và vẽ sơ đồ khối vào sổ trại.
Dựng vào những ngày khô ráo, ít gió. Không trải lưới khi có gió mạnh vì tấm lưới có thể giật người đứng giữ ngã xuống dốc.
An toàn khi dựng giàn trên dốc
Dựng giàn là việc nặng nhất trong năm đầu của trại, và trên dốc thì rủi ro cao hơn hẳn đất bằng. Vác cột trên đường mòn trơn, đứng trên dốc để đóng cọc, căng dây có lực bật khi đứt, trèo lên cột để buộc lưới: mỗi việc đều có thể gây tai nạn. Đội làm cần có người phụ trách an toàn, phân công rõ ai giữ, ai căng, ai đứng ngoài vùng nguy hiểm.
Một vài nguyên tắc giúp giảm tai nạn đáng kể. Không ai đứng ở phía dưới dốc của một cột đang dựng hay một bó vật liệu chưa cố định. Khi căng dây bằng tăng đơ, người đứng lệch sang bên chứ không đứng thẳng hướng dây. Dùng thang chữ A có chân chống trượt thay vì leo cột tre. Mang găng tay khi cầm dây thép, đeo kính khi cắt kim loại. Dừng làm khi mưa bắt đầu nặng hạt.
Vùng núi cao còn có nguy cơ rét và sương mù dày. Trời trở lạnh đột ngột làm tay cứng, kém linh hoạt; sương mù làm mất tầm nhìn giữa các thành viên. Đội nên có giờ nghỉ, đồ ấm, nước uống, và quy ước tín hiệu gọi nhau. Nếu đội có người đồng bào tại chỗ tham gia, nên bàn cách làm cùng họ, vì họ thường hiểu địa hình và thời tiết của sườn núi hơn ai hết.
Câu hỏi thường gặp
Dựng giàn che vào mùa nào là hợp lý nhất?
Thường là cuối mùa khô, trước khi trồng hoặc trước khi cây nhú mầm, để đất còn cứng cho việc đóng cột và lưới sẵn sàng khi cây cần che. Tránh dựng giữa mùa mưa vì đất mềm, đường trơn và cột khó đứng vững.
Có nên đổ bê tông chân cột trên đất rừng không?
Đổ bê tông làm chân cột rất chắc nhưng là tác động lâu dài lên đất và khó tháo dỡ khi kết thúc chu kỳ. Trên đất rừng, việc này cần hỏi chủ rừng và cơ quan quản lý. Nhiều trại chọn cọc đóng hoặc chân cột kê đá để dễ tháo về sau.
Khoảng cách giữa các cột bao nhiêu là vừa?
Tuỳ vật liệu cột, loại dây và mức gió của khu. Cột thưa thì ít vật tư nhưng dây phải chịu lực nhiều hơn và lưới dễ chùng; cột dày thì chắc nhưng tốn vật tư và vướng lối đi. Nên tham khảo hướng dẫn kỹ thuật địa phương và giàn của trại cùng vùng đã qua vài mùa gió.
Có dùng cây rừng làm cột sống được không?
Chỉ khi chủ rừng đồng ý và phải bảo vệ cây: lót đệm quanh thân, không đóng đinh vào cây, kiểm dây định kỳ để không siết vào vỏ khi cây lớn. Nhiều trại tránh hẳn cách này để không gây hại cho rừng và không lệ thuộc vào cây có thể đổ.
Giàn che có cần nối đất chống sét không?
Giàn bằng ống thép trên sườn núi trống có thể thu hút sét, nhất là khối giàn lớn. Việc chống sét cần người có chuyên môn đánh giá. Điều chắc chắn làm được là quy định không ai ở dưới giàn hay gần cột kim loại khi có giông sét.
Làm sao biết giàn đã chịu được gió?
Không thử được hoàn toàn trước khi có gió thật. Cách gần nhất là kiểm độ căng đều của dây, độ chắc của neo bằng cách kéo thử, và theo dõi sát sau những trận gió đầu mùa. Ghi lại chỗ nào hỏng để gia cố cả những khối giàn khác có cùng điểm yếu.