Cây sâm giống nên được chuyển từ vườn ươm ra lô trồng trong mùa ngủ, sau khi thân lá đã lụi và trước khi mầm năm sau bắt đầu nhú; bứng cả rễ lẫn mầm ngủ còn nguyên, phân loại ngay tại vườn ươm, giữ ẩm và mát trong lúc mang lên lô, trồng xong trong ngày. Cây đang có lá mà bứng thì dễ héo, cây đã nhú mầm mà bứng thì mầm giòn, gãy là mất cả năm.
Ra ngôi là khâu nối giữa vườn ươm và lô trồng, cũng là khâu mà một trại có thể mất vài phần mười số cây chỉ trong vài ngày vì làm vội, làm sai lúc hoặc để cây phơi gió trên đường. Bài này đi theo trình tự từ lúc quyết định luống nào ra lô, tới khi cây đã nằm dưới lớp phủ ở lô mới và được ghi vào sổ.
Cây ở vườn ươm bao lâu thì ra lô
Không có một con số chung cho mọi trại. Nhiều trại chuyển cây sau một mùa ở vườn ươm, nhiều trại khác giữ hai mùa. Cây giữ hai mùa thường to hơn, mầm ngủ chắc hơn, chịu được điều kiện ngoài lô tốt hơn, nhưng luống ươm phải đủ thưa để cây không chen nhau, và trại phải có người chăm vườn ươm thêm một năm.
Các yếu tố trại nên đặt lên bàn khi quyết định: kích thước rễ và mầm ngủ thực tế của cây trong luống, tỷ lệ sống của luống đó trong mùa vừa qua, lô nhận đã làm xong giàn che và luống chưa, và trại có đủ người để ra ngôi trong khoảng thời gian ngắn của mùa ngủ hay không. Lô nhận chưa sẵn thì để cây thêm một năm ở vườn ươm an toàn hơn là đưa ra một lô còn dở dang.
Có thể không chuyển cả luống cùng một năm. Trại hay chọn những cây to nhất ra trước, để cây nhỏ ở lại thêm một mùa. Khi làm như vậy, sổ phải ghi rõ: cùng một mã luống ươm nhưng đã tách thành hai đợt ra lô, mỗi đợt vào lô nào. Cây ở lại cần được giãn khoảng cách sau khi những cây to đã rời luống: gạt phẳng chỗ đất bị bứng, phủ lại lớp lá, vì những hố trống trên mặt luống sẽ đọng nước trong mùa mưa và làm thối mầm ngủ của các cây xung quanh.
Chọn đúng lúc trong mùa ngủ
Đợi thân lá lụi hẳn. Khi lá còn xanh, cây vẫn đang chuyển chất dinh dưỡng xuống rễ và mầm ngủ. Bứng sớm là cắt ngang quá trình đó, cây vào mùa nghỉ với nguồn dự trữ thiếu.
Làm trước khi mầm nhú. Gần cuối mùa ngủ, mầm năm sau phình ra và trở nên giòn. Bứng và trồng vào lúc này dễ làm gãy mầm; cây mất mầm thường không mọc trong năm đó.
Tránh ngày đất sũng nước. Đất ướt dính vào rễ thành cục, khi gỡ dễ kéo đứt rễ con; đất ở lô nhận cũng bị nén chặt khi người đi lại nhiều. Chọn những ngày sau mưa vài hôm, đất ẩm mà tơi.
Tránh ngày rét đậm, sương muối. Rễ cây vừa bứng phơi ra không khí giá lạnh có thể bị tổn thương. Những ngày có dự báo rét sâu thì hoãn, chờ đợt ấm hơn.
Tính theo số người, không theo số ngày lịch. Mùa ngủ có giới hạn. Trại nên tính trước mỗi người ra ngôi được bao nhiêu cây một ngày ở điều kiện dốc của mình, rồi chia đợt cho kịp trước khi mầm nhú.
Bứng cây ở vườn ươm mà không đứt mầm
Cây sâm con có một rễ chính và mầm ngủ nằm ở đầu rễ, ngay dưới mặt đất. Hai thứ này phải còn nguyên khi rời luống. Trình tự thường dùng:
- Gạt lớp phủ trên mặt luống sang hai bên, để lộ mặt đất.
- Dùng xẻng nhỏ hoặc dụng cụ dẹt cắm sâu hơn chiều dài rễ, cách hàng cây một khoảng, bẩy nhẹ cho cả mảng đất tơi ra.
- Đưa tay xuống dưới mảng đất, nâng lên, rũ nhẹ để đất tự rơi; không nắm thân hay mầm để kéo.
- Gỡ từng cây bằng ngón tay, tách rễ những cây đan nhau thật chậm.
- Đặt cây ngay vào khay lót rêu ẩm hoặc lá ẩm, mầm hướng cùng một phía, không xếp chồng nhiều lớp.
- Che khay bằng vải ẩm hoặc lá to, để trong bóng râm trong lúc chờ phân loại.
Mỗi khay nên mang theo mã luống ươm, viết trên một miếng thẻ nhựa hoặc gỗ để trong khay. Một khay không rõ nguồn là một lô cây mất hồ sơ ngay từ bước đầu.
Phân loại cây con ngay tại vườn ươm
Phân loại trước khi mang lên lô giúp trồng cây cùng cỡ vào cùng luống, dễ chăm và dễ theo dõi. Tiêu chí cụ thể mỗi trại tự đặt; bảng dưới là một cách chia hay gặp.
| Nhóm | Dấu hiệu nhận ra | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Cây tốt | Rễ trắng, chắc, thẳng; mầm ngủ rõ, căng, không dập | Ra lô trong đợt này, trồng vào luống chính |
| Cây nhỏ nhưng lành | Rễ ngắn, mảnh hơn; mầm nhỏ nhưng nguyên | Trồng riêng một luống hoặc để lại vườn ươm thêm một mùa |
| Cây dập, gãy mầm | Mầm ngủ gãy, rách; rễ chính đứt gần đầu | Loại, không trồng ra lô |
| Cây nghi bệnh | Rễ có vết nâu, mềm, có mùi; mầm thâm | Loại, tiêu huỷ xa khu ươm, ghi lại số lượng |
| Cây dị dạng | Rễ xoắn, phân nhánh bất thường ngay từ nhỏ | Để riêng theo dõi hoặc loại tuỳ chính sách của trại |
Ghi số cây của từng nhóm theo mã luống ươm. Con số này cho biết tỷ lệ cây đạt chuẩn của luống, là dữ liệu cần để tính lại số hạt phải gieo những năm sau.
Mang cây lên lô: giữ ẩm, giữ mát, giữ đúng nguồn
Trên núi, quãng đường từ vườn ươm tới lô trồng có thể là một đoạn dốc trơn qua rừng. Cây trong khay lúc này không có đất bọc rễ, rất dễ mất nước nếu gặp gió hoặc nắng. Khay nên được đậy kín bằng lá, vải ẩm hoặc bạt mỏng, gùi hay mang trên lưng thay vì xếp nhiều khay chồng lên nhau trên xe.
Chỉ mang lên lô số cây có thể trồng hết trong buổi đó. Cây để qua đêm ở lô, kể cả trong khay có che, thường yếu đi rõ. Nếu buộc phải giữ lại, nên đặt khay vào chỗ râm, kín gió ở vườn ươm và phủ ẩm, sáng hôm sau trồng sớm.
Khi nhiều người cùng ra ngôi, mỗi người nên chỉ cầm khay của một mã luống tại một thời điểm và trồng xong khay đó mới lấy khay khác. Đổ chung hai khay để tiện tay là cách nhanh nhất làm lẫn nguồn giống trong lô, và lỗi này không ai phát hiện được sau khi cây đã nằm dưới đất.
Trồng xuống lô và theo dõi mùa đầu sau chuyển
Lô nhận nên được làm luống, căng lưới và phủ sẵn từ trước, như vậy ngày ra ngôi chỉ còn việc đặt cây. Cây được đặt nghiêng hoặc thẳng tuỳ cách của từng trại, rễ duỗi tự nhiên, không gập, mầm ngủ nằm ở độ sâu vừa đủ phủ một lớp đất mỏng và lớp phủ bên trên. Mầm vùi quá sâu thì mọc chậm, quá nông thì dễ khô và dễ bị chuột moi lên.
Sau khi trồng, lấp đất và ấn nhẹ bằng tay cho đất ôm rễ, kéo lớp phủ trở lại. Không nện chặt. Ở dốc gắt, có thể đặt cành nhỏ ngang luống phía dưới để giữ lớp phủ khỏi trôi trong trận mưa đầu.
Mùa sinh trưởng đầu tiên sau khi chuyển, trại nên đếm số mầm mọc trên mỗi luống và so với số cây đã trồng. Tỷ lệ mọc thấp ở một luống, trong khi các luống khác cùng nguồn mọc tốt, thường chỉ ra lỗi ở khâu ra ngôi của chính luống đó: trồng quá sâu, trồng lúc đất sũng, hoặc cây bị phơi lâu trên đường. Ghi lại để lần sau tránh.
Kiểm lô nhận trước ngày ra ngôi
Ngày ra ngôi nên là ngày chỉ có việc đặt cây xuống đất. Mọi việc còn lại ở lô nhận cần xong từ trước, và người phụ trách nên đi kiểm một vòng vài hôm trước khi bứng cây ở vườn ươm. Danh sách kiểm thường gồm:
- Giàn che hoặc độ tàn che của lô đã đủ, lưới căng chắc, không có chỗ thủng nắng chiếu thẳng xuống luống.
- Luống đã làm xong, đất đã lắng sau vài trận mưa, mặt luống không còn cục đất to và rễ cây rừng sót lại.
- Rãnh thoát nước dọc và ngang dốc đã đào, đã thử nước chảy qua sau một trận mưa.
- Vật liệu phủ luống đã gom sẵn ở đầu lô, đủ cho toàn bộ số cây dự kiến trồng.
- Cọc mốc mã lô và sơ đồ chia luống đã có, mỗi luống ghi sẵn sẽ nhận cây từ mã luống ươm nào.
- Lối đi từ vườn ươm lên lô đã phát quang, chỗ trơn đã đặt bậc hoặc dây vịn, để người gùi khay đi lại an toàn.
- Có chỗ râm, kín gió ở đầu lô để đặt tạm khay cây trong lúc trồng.
Nếu một trong các điểm trên chưa xong, nên lùi ngày ra ngôi của lô đó và ưu tiên lô khác đã sẵn sàng. Cây vẫn an toàn trong luống ươm, còn cây đã bứng mà lô chưa sẵn thì không có chỗ nào an toàn để chờ.
Những lỗi làm hỏng cây trong mùa ra ngôi
Phần lớn hao hụt sau khi chuyển cây không đến từ sâu bệnh mà từ cách làm trong vài ngày ra ngôi. Các lỗi hay gặp ở trại mới:
- Bứng cả luống một lần rồi trồng dần trong nhiều ngày: cây chờ lâu mất nước, rễ con khô, mầm yếu.
- Dồn người làm vào những ngày cuối mùa ngủ: mầm đã phình, giòn, gãy nhiều khi bứng và khi đặt cây.
- Rũ đất bằng cách đập mảng đất xuống tay hoặc vào khay: rễ con đứt, đầu rễ dập.
- Nhét rễ dài vào hố nông cho nhanh: rễ gập ngược, cây sau này cho củ cong, dị dạng.
- Nện chặt đất sau khi trồng: đất bí, nước không thoát, mầm thối khi mưa dầm.
- Không đếm cây khi trồng: mùa sau không biết luống mọc thưa là do cây chết hay do trồng thiếu.
- Để người mới tự làm một mình: nên ghép người mới với người đã làm qua ít nhất một mùa ra ngôi trong những ngày đầu.
Nhìn chung, chậm mà đúng vẫn ít hao hơn nhanh mà ẩu. Trại nên chia lịch ra ngôi theo năng lực thật của đội, chấp nhận để một phần cây lại vườn ươm thêm một năm nếu không kịp, thay vì trồng vội trong những ngày mầm đã nhú.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chuyển cây sâm con ra lô khi cây đang có lá không?
Một số nơi vẫn làm khi cần, nhưng tỷ lệ héo và chết thường cao hơn nhiều vì rễ bị tổn thương trong khi lá vẫn thoát hơi nước. Nếu bắt buộc phải chuyển lúc cây còn lá, nên bứng cả bầu đất, che bóng thật dày và tưới giữ ẩm nhiều ngày sau đó.
Cây sâm con bứng ra để được bao lâu trước khi trồng?
Càng ngắn càng tốt, lý tưởng là trồng trong cùng buổi. Cây giữ trong khay ẩm, râm và mát có thể chờ được một thời gian ngắn, nhưng để qua đêm hoặc phơi gió trên đường đều làm cây yếu đi và giảm tỷ lệ mọc mùa sau.
Mầm ngủ của cây sâm bị gãy thì cây có mọc lại không?
Cây gãy mầm thường không mọc trong mùa kế tiếp. Ở một số trường hợp rễ có thể hình thành mầm mới và mọc lại sau một năm hoặc lâu hơn, nhưng không đáng tin để đưa vào lô chính. Phần lớn trại loại cây gãy mầm khi phân loại.
Trồng cây sâm con sâu bao nhiêu là vừa?
Mức sâu thường được hướng dẫn là đủ để mầm ngủ nằm dưới một lớp đất mỏng và lớp phủ bên trên, rễ duỗi thẳng không gập. Con số cụ thể phụ thuộc kích thước cây và loại đất của lô, nên theo hướng dẫn kỹ thuật tại vùng và tự đối chiếu với tỷ lệ mọc thực tế.
Có nên nhúng rễ cây sâm con vào thuốc trước khi trồng không?
Việc xử lý rễ bằng chế phẩm hay thuốc nào, liều bao nhiêu, cần theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và nhãn sản phẩm được phép dùng. Trại không nên tự pha theo lời truyền miệng; cây con khoẻ, sạch bệnh từ vườn ươm và đất lô sạch vẫn là nền tảng chính.
Một luống ươm ra lô bị chia vào nhiều lô trồng thì ghi sổ thế nào?
Ghi theo quan hệ một nhiều: mã luống ươm gốc, số cây chuyển đi, và từng lô nhận bao nhiêu cây vào ngày nào. Mỗi lô trồng sau đó vẫn lần ngược được về luống ươm, nguồn hạt và cây mẹ. Không gộp cây của hai luống ươm khác nguồn vào một luống trồng.