Chia lô trại sâm theo năm trồng nghĩa là mỗi năm trồng một hoặc vài lô mới, mỗi lô chỉ chứa cây cùng một năm trồng, có ranh giới vật lý rõ và một mã lô cố định từ ngày xuống giống tới ngày thu hoạch. Nhờ vậy, tuổi cây trong trại được biết bằng sổ sách và vị trí, không phải bằng phỏng đoán, và mọi việc chăm sóc, phòng bệnh, thu hoạch đều làm theo lô.
Với sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, tuổi cây quyết định thời điểm thu và giá trị khi xuất trại; cây trong một lô trộn lẫn nhiều tuổi là nguồn gốc của nhầm lẫn và mất uy tín. Bài này bàn cách chia lô trên thực địa ở bước lập trại: kích thước, ranh giới, mã lô, kế hoạch mở lô nhiều năm. Hồ sơ giống chi tiết từ hạt tới củ thuộc danh mục giống, vườn ươm và hồ sơ lô; cách đọc tuổi qua thân rễ thuộc danh mục tuổi sâm và thu hoạch.
Vì sao chia theo năm trồng chứ không theo diện tích
Cách chia tự nhiên nhất là cắt khu trồng thành những mảnh bằng nhau. Nhưng với cây cần nhiều năm như sâm, đơn vị quản lý thật là năm trồng. Cây trồng cùng năm ra lá, ra hoa, kết hạt và tới tuổi thu cùng nhịp; việc chăm sóc, bón, che, phòng bệnh cho chúng giống nhau. Khi một lô chỉ chứa một năm trồng, mỗi quyết định áp dụng cho cả lô mà không làm hại nhóm cây khác tuổi.
Chia theo năm trồng còn giữ cho lịch sử của trại rõ ràng. Nhìn vào sơ đồ, bạn biết ngay lô nào sẽ tới tuổi thu năm nào, lô nào đang ra hạt, lô nào còn non cần che kỹ. Khi có bệnh, bạn biết bệnh đang ở nhóm tuổi nào, lây từ đâu sang đâu. Khi người mua hoặc đơn vị chứng nhận hỏi một lô củ được trồng năm nào, từ nguồn giống nào, câu trả lời nằm sẵn trong mã lô.
Kích thước của mỗi lô vì thế không cố định mà theo số cây trồng năm đó và theo địa hình. Một năm trồng nhiều có thể chia thành vài lô cùng năm, mỗi lô một mã; một năm trồng ít có thể chỉ một lô nhỏ. Quy tắc không đổi là một lô không chứa hai năm trồng, dù lô đó lớn hay nhỏ, nằm ở tiểu khu nào.
Chọn kích thước lô cho hợp
Theo địa hình. Ranh giới lô nên bám theo những đường tự nhiên: một khe nước nhỏ, một sống đất, một hàng cây gỗ lớn. Lô cắt ngang khe hay vắt qua sống núi sẽ có hai phần điều kiện khác nhau, khó chăm như một.
Theo sức người. Một lô nên đủ nhỏ để một nhóm người trực làm xong một việc trong một hai ngày, như phủ lá, kiểm tra sâu bệnh, thay lưới. Lô quá lớn khiến việc kéo dài nhiều ngày, phần cuối lô luôn được chăm muộn hơn phần đầu.
Theo rủi ro bệnh. Lô nhỏ hơn giúp khoanh vùng khi có bệnh; nếu phải xử lý hay cách ly, chỉ một phần trại bị ảnh hưởng. Đây là lý do nhiều trại chia một năm trồng thành vài lô thay vì một lô lớn.
Theo giàn che. Ở khu dùng giàn che, kích thước lô nên khớp với nhịp cột và khổ lưới để không phải cắt lưới lẻ, không có đoạn giàn vắt qua hai lô.
Theo canh giữ. Những lô sẽ tới tuổi cao, có giá trị lớn, nên nằm ở chỗ dễ quan sát từ lán hoặc chòi canh. Lô non có thể nằm xa hơn.
Ranh giới lô: làm thế nào cho bền trong rừng ẩm
Ranh giới mờ là nguồn gốc của trồng lấn, trồng dặm sai lô và tranh cãi về tuổi cây. Những cách làm thường dùng:
- Cọc góc bền: cọc gỗ lõi, cọc bê tông nhỏ hoặc ống nhựa cắm sâu ở mỗi góc lô; cọc tre chỉ dùng tạm vì mục nhanh.
- Lối phụ làm ranh: một lối đi giữa hai lô vừa là ranh giới vừa là chỗ đi lại, nhìn là thấy.
- Vùng đệm không trồng: một dải hẹp để nguyên giữa hai lô khác năm, giảm lây bệnh và tránh rễ, hạt rơi lẫn sang nhau.
- Dây căng tạm khi trồng: căng dây theo ranh giới lúc xuống giống để không ai trồng lố sang lô bên cạnh.
- Ghi tọa độ các góc: lưu vào hồ sơ trại, để nếu cọc bị mất vẫn tìm lại được ranh giới.
- Ảnh chụp định kỳ: chụp mỗi lô từ cùng một điểm đứng mỗi năm, vừa là bằng chứng ranh giới vừa là nhật ký trực quan.
Cọc góc không nên mang chữ hay số sơn lên, vì sơn phai và dễ bị nhổ. Cách bền hơn là đánh dấu bằng màu sơn quy ước theo năm trồng, còn mã lô nằm trong sơ đồ và sổ trại, đối chiếu qua vị trí và tọa độ.
Mỗi đầu mùa mưa, đi một vòng kiểm tra toàn bộ cọc góc và lối phụ làm ranh. Cọc nghiêng, cọc bị thú húc đổ, lối phụ bị cây bụi lấn đều nên được sửa ngay, trước khi những tháng mưa dầm làm việc đi lại khó hơn và trước khi ai đó vô tình trồng lấn sang lô bên cạnh.
Đặt mã lô ngoài thực địa
Mã lô là thứ nối vị trí ngoài rừng với sổ sách. Một cách đặt đơn giản và đủ dùng:
- Quy ước một khung mã gồm ba phần: khu (theo bản phân vùng tiểu khu), năm trồng, và số thứ tự lô trong năm đó.
- Ghi mã lên sơ đồ mặt bằng và vào sổ lô ngay khi cắm cọc, trước khi xuống giống.
- Gắn với mỗi mã: tọa độ các góc, số cây trồng, nguồn giống, ngày trồng, người trồng.
- Không bao giờ dùng lại một mã đã có, kể cả khi lô cũ đã thu hoạch xong; lô mới trên đất cũ nhận mã mới.
- Mỗi lần làm việc ở lô, ghi vào sổ theo mã: ngày, việc làm, quan sát, người làm.
- Khi thu hoạch, củ, hạt, lá xuất ra đều mang mã lô gốc để truy xuất được.
Ví dụ giả định: khu B, trồng năm thứ ba của trại, lô thứ hai trong năm đó, có thể có mã dạng B-03-2. Cách đặt cụ thể không quan trọng bằng việc cả trại dùng một quy ước duy nhất và không ai tự đặt mã riêng.
Trồng dặm: cám dỗ trộn tuổi cây
Cây chết để lại chỗ trống. Trong vài năm đầu, một phần cây trong lô có thể chết vì bệnh, thú phá, úng hay sương muối. Chỗ trống trông lãng phí, và cám dỗ tự nhiên là trồng cây non vào cho kín.
Trồng dặm làm lô mất một tuổi duy nhất. Cây dặm nhỏ tuổi hơn cây xung quanh. Vài năm sau, trong cùng một lô có hai tuổi lẫn nhau, rất khó phân biệt bằng mắt. Khi thu hoạch, cây non bị đào cùng cây già, hoặc bị ghi chung một tuổi; cả hai đều làm sai lệch hồ sơ.
Nếu buộc phải dặm, chỉ dặm sớm và ghi rõ. Một số trại chấp nhận dặm trong một khoảng thời gian rất ngắn sau khi trồng, bằng cây cùng đợt ươm, và ghi số cây dặm vào sổ lô. Quá khoảng đó thì để trống.
Chỗ trống cũng là thông tin. Một góc lô nơi cây chết nhiều là dấu hiệu đất úng, bệnh hay tán thủng ở đó. Để trống và theo dõi giúp bạn hiểu nguyên nhân, thay vì che đi bằng cây mới.
Sổ lô phải phản ánh đúng số cây thật. Mỗi đợt kiểm đếm, ghi số cây sống và vị trí chỗ trống vào sổ theo mã lô. Khi một lô được ghi là còn nhiều cây hơn thực tế, mọi tính toán về sản lượng hay về số cây xuất trại sau này đều sai từ gốc, và đó cũng là kẽ hở để cây không rõ nguồn gốc lọt vào.
Mẫu kế hoạch mở lô nhiều năm (ví dụ giả định)
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một trại mở dần qua sáu năm; số lô và việc từng năm phải theo năng lực thật của trại bạn.
| Năm của trại | Việc chính về lô | Ghi chú |
|---|---|---|
| Năm 1 | Mở một lô thử nhỏ ở tiểu khu tốt nhất; dựng vườn ươm | Theo dõi sát, chưa mở rộng |
| Năm 2 | Mở lô thứ hai nếu lô thử ổn; vườn ươm cho cây năm sau | So sánh hai lô để rút kinh nghiệm |
| Năm 3 | Mở một hai lô mới ở tiểu khu thuộc nhóm tốt | Bắt đầu lập kế hoạch canh giữ |
| Năm 4 | Mở thêm lô; lô thử bắt đầu có hạt ổn định | Hạt trong trại có thể dùng cho vườn ươm nếu đủ tiêu chuẩn |
| Năm 5 | Cân nhắc mở lô ở tiểu khu cần bù | Chỉ mở khi đã có đủ nguồn lực che, bù |
| Năm 6 trở đi | Duy trì nhịp mở lô đều đặn; lô cũ dần tới tuổi thu | Lên kế hoạch lô nghỉ sau thu hoạch |
Nhịp mở lô đều đặn mỗi năm giúp trại có dòng cây ở mọi tuổi, lao động được phân bổ đều, và khi lô đầu tới tuổi thu thì phía sau đã có các lô nối tiếp. Mở dồn nhiều lô vào một hai năm đầu làm trại chịu rủi ro tập trung và về sau có những năm không có lô nào tới tuổi.
Lô nghỉ và đất sau thu hoạch
Khi một lô đã thu hoạch xong, đất ở đó đã nuôi cây sâm nhiều năm và có thể mang mầm bệnh tích luỹ. Nhiều tài liệu kỹ thuật về các loài Panax khuyến cáo không trồng lại sâm ngay trên đất vừa thu, mà để đất nghỉ một thời gian. Thời gian nghỉ cụ thể cho sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu nên hỏi cán bộ khuyến nông và các đơn vị nghiên cứu, vì chưa có một con số chung mà bài này có thể khẳng định.
Trong kế hoạch lô, hãy chừa sẵn chỗ cho lô nghỉ. Một trại đã dùng hết tiểu khu tốt cho các lô đang trồng sẽ không còn chỗ để luân chuyển khi các lô đầu thu hoạch xong. Đây là lý do việc chia lô phải được nghĩ cho cả chu kỳ nhiều năm, không chỉ cho mùa trồng sắp tới.
Lô nghỉ vẫn mang mã cũ trong sổ, ghi ngày thu hoạch xong và tình trạng đất. Khi đất được dùng lại sau thời gian nghỉ, lô mới nhận mã mới; sổ ghi rõ lô mới nằm trên đất của lô cũ nào. Chuỗi lịch sử này giúp bạn thấy đất đó đã nuôi bao nhiêu chu kỳ và có vấn đề bệnh gì từng xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Một lô sâm nên rộng bao nhiêu?
Không có kích thước chuẩn. Lô nên đủ nhỏ để một nhóm người trực làm xong một việc trong một hai ngày, bám theo đường tự nhiên của địa hình và khớp với giàn che nếu có. Nhiều trại chọn nhiều lô nhỏ thay vì một lô lớn để dễ khoanh vùng khi có bệnh.
Có thể trồng hai năm trồng khác nhau trong cùng một lô không?
Nên tránh. Một lô chứa hai năm trồng làm khó việc chăm theo tuổi, dễ nhầm tuổi khi thu hoạch và làm hồ sơ truy xuất mất giá trị. Nếu diện tích hạn chế, hãy chia thành hai lô nhỏ có ranh giới rõ, mỗi lô một mã.
Mã lô có nên ghi trực tiếp trên cọc không?
Có thể ghi, nhưng chữ sơn trên cọc trong rừng ẩm phai nhanh và cọc dễ bị nhổ. Cách bền hơn là quy ước màu cọc theo năm trồng, còn mã lô nằm trong sơ đồ và sổ trại, đối chiếu qua vị trí và tọa độ đã ghi.
Cây con tự mọc từ hạt rơi trong lô thì xử lý thế nào?
Cây tự mọc trẻ hơn cây trong lô, nếu để nguyên sẽ làm lô có hai tuổi. Nhiều trại nhổ chuyển chúng về vườn ươm hoặc một lô riêng có mã riêng, ghi nguồn là hạt rơi từ lô nào. Việc này cần làm sớm, khi cây còn nhỏ.
Có cần phần mềm để quản lý lô không?
Không bắt buộc. Một sơ đồ vẽ tay, một sổ lô ghi theo mã và ảnh chụp định kỳ là đủ cho trại nhỏ. Khi trại lớn hơn, bảng tính hoặc phần mềm giúp tra cứu nhanh, nhưng sổ giấy ở lán vẫn nên giữ để người trực ghi tại chỗ.