Lập trại sâm cần khảo sát năm nhóm việc trước khi đặt cây giống đầu tiên: khí hậu thật của khu (nhiệt độ, độ ẩm, sương mù qua các mùa), đất và tán rừng, nguồn nước mùa khô, đường vào mùa mưa, và con người cùng giấy tờ của khu đất rừng. Thiếu một nhóm là trại có thể hỏng sau vài năm, đúng lúc cây bắt đầu có giá trị, vì sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu cần nhiều năm mới tới tuổi thu.
Bài này đi theo trình tự một người làm trại thật sự cần: hỏi gì, đi mấy lần, đi với ai, mang gì, chấm điểm khu ra sao và khi nào nên bỏ khu dù cảnh đẹp. Các phần chuyên sâu (vi khí hậu, đọc đất, hướng dốc, nước, đường) có bài riêng trong cùng danh mục; ở đây là khung tổng để bạn không bỏ sót.
Năm nhóm câu hỏi một chuyến khảo sát phải trả lời
Khí hậu có giữ được cây qua cả năm không? Câu hỏi không phải là "chỗ này có mát không" vào ngày bạn tới, mà là mùa khô có quá khô, mùa đông có rét đậm kéo dài hay sương muối đọng lại không, sương mù về đều hay chỉ vài tháng. Sâm quý chi Panax chịu nóng kém, thiếu ẩm là lá cháy mép, quá úng là thối củ. Một ngày đi thực địa chỉ cho bạn một tấm ảnh chụp nhanh của khí hậu.
Đất và tán rừng có đúng loại sâm cần không? Sâm ưa đất mùn rừng tơi, thoát nước tốt, dưới tán có độ che khá dày. Khu có tán thưa, đất sét chặt hoặc tầng mùn mỏng vì từng bị đốt, chăn thả thì phải bù bằng giàn che và cải tạo đất, tức là chi phí và rủi ro tăng lên.
Nước mùa khô còn bao nhiêu? Suối chảy mạnh tháng bảy không nói gì về tháng ba. Trại cần nước cho vườn ươm, phun ẩm khi nắng hạn, sinh hoạt của người trực trại. Nguồn nước phải được đo vào cuối mùa khô.
Đường vào có đi được vào mùa mưa không? Giống, vật tư, phân hữu cơ đi vào; củ, hạt, người bệnh, người bị thương đi ra. Một lối mòn chỉ đi được bốn tháng mỗi năm sẽ quyết định cả lịch làm việc của trại.
Ai đang sống quanh khu và khu đất rừng đứng tên ai? Khu rừng nào ở vùng núi cao cũng có người gắn bó: bản làng, chủ rừng, tổ bảo vệ rừng, có khi là cộng đồng nhận khoán. Bạn cần biết loại rừng, ai đang quản lý, khu có được phép trồng cây dược liệu dưới tán hay không. Phần pháp lý có danh mục riêng; ở bước khảo sát chỉ cần không bỏ qua câu hỏi này.
Đi khảo sát mấy lần và vào mùa nào
Một lần đi là chưa đủ. Người làm trại có kinh nghiệm thường đi ít nhất hai lần ở hai mùa đối lập: một lần cuối mùa khô, khi nước ít nhất và nắng gắt nhất, một lần giữa mùa mưa, khi đường lầy nhất, suối dâng và đất dễ sạt. Hai lần đó cho bạn thấy hai đầu khắc nghiệt của khu. Nếu có thể, thêm một lần vào giữa mùa đông để xem sương mù, rét và sương muối.
Ở vùng núi Ngọc Linh, nay thuộc TP Đà Nẵng (phía Nam Trà My cũ) và tỉnh Quảng Ngãi (phía Tu Mơ Rông, Đắk Glei cũ), mùa mưa và mùa khô không trùng hẳn với lịch miền Bắc; ở Lai Châu, mùa đông rét và khô rõ hơn. Vì vậy đừng mượn lịch mùa của nơi khác, hãy hỏi người bản địa và cán bộ khuyến nông tại chỗ xem tháng nào là tháng khó nhất của khu.
Mỗi lần đi nên ngủ lại ít nhất một đêm gần khu, trong lán tạm hoặc nhà người bản địa nếu được mời. Đêm trên núi cho bạn biết những điều ban ngày giấu: rét xuống nhanh tới đâu, sương mù về lúc mấy giờ, gió có hút qua khe không, tiếng suối có to lên sau một trận mưa đêm không. Người trực trại sau này sẽ sống đúng những đêm như thế.
Giữa các lần đi, nếu đặt được một nhiệt ẩm kế tự ghi ở khu dự kiến, bạn sẽ có số liệu liên tục thay cho trí nhớ. Một năm số liệu tốt hơn nhiều lời kể "ở đây quanh năm mát". Cách đặt và đọc thiết bị có trong bài khảo sát vi khí hậu của danh mục này.
Đi cùng ai để không nhìn sót
Một người đi một mình dễ chỉ thấy điều mình muốn thấy. Đoàn khảo sát gọn mà đủ thường gồm:
- Người bản địa biết khu rừng: họ biết suối nào cạn vào tháng nào, chỗ nào từng sạt, lối nào gia súc hay đi qua, mùa nào có người lên rừng hái lượm. Đây là nguồn thông tin không có trong tài liệu nào.
- Cán bộ khuyến nông hoặc kiểm lâm địa bàn: giúp xác định loại rừng, ranh giới, quy định đang áp dụng và tài liệu kỹ thuật trồng sâm của địa phương.
- Người đã từng làm trại sâm ở vùng gần đó: nhìn tán, nhìn đất, nhìn hướng gió là biết khu có giống chỗ đang trồng được hay không.
- Người đo đạc hoặc người dùng thành thạo thiết bị định vị: để ghi tọa độ ranh giới, điểm đo, điểm đào hố đất, lối đi; không có tọa độ thì lần sau rất khó tìm lại đúng chỗ.
- Người sẽ trực tiếp ở trại nếu đã chọn được: chính họ sẽ sống ở đó mỗi ngày, cảm nhận của họ về đường đi, nước, lán là thứ quyết định trại có giữ được người hay không.
Báo trước cho chính quyền xã và trưởng bản về chuyến đi là phép lịch sự tối thiểu, đồng thời giúp đoàn có người dẫn đường đúng và tránh hiểu lầm khi một nhóm lạ vào rừng.
Mang gì theo trong một chuyến khảo sát
Đồ mang theo chia làm hai phần: đồ để đo và ghi, đồ để đi an toàn trên núi.
- Thiết bị định vị có ghi độ cao, kiểm chéo bằng một thiết bị thứ hai, vì độ cao đọc từ điện thoại có thể lệch đáng kể dưới tán rừng dày.
- Nhiệt ẩm kế cầm tay để đọc nhanh, và nếu được, một nhiệt ẩm kế tự ghi để đặt lại tại khu.
- Xẻng nhỏ hoặc cuốc chim gọn để đào hố quan sát đất; túi đựng mẫu đất có ghi tọa độ để gửi phân tích.
- Bộ thử pH đất nhanh để đọc sơ bộ; kết quả chính xác vẫn phải chờ phòng phân tích.
- Thước đo độ dốc hoặc dụng cụ tự chế, dây đo, máy ảnh, sổ ghi chép chống nước.
- Áo mưa, giày bám đường, đèn pin, túi sơ cứu, nước uống, đồ ăn khô, áo ấm; ở vùng núi cao trời có thể chuyển rét và mưa trong vài giờ.
Không mang dao rựa đi phát quang rộng để "nhìn cho rõ". Khu chưa được phép thì một vệt phát quang cũng có thể là vi phạm và làm mất lòng người giữ rừng ngay từ ngày đầu.
Phiếu chấm điểm khu: tiêu chí, điều cần thấy và dấu hiệu loại
Phiếu dưới đây là khung để ghi sau mỗi lần đi; bạn tự gán thang điểm theo kinh nghiệm của vùng mình. Mục đích là so được các khu với nhau bằng cùng một thước, không phải bằng ấn tượng.
| Tiêu chí | Điều mong thấy | Dấu hiệu nên cân nhắc loại |
|---|---|---|
| Khí hậu | Mát quanh năm, sương mù đều, không đọng lạnh lâu | Lòng chảo đọng sương muối, mùa khô nắng hắt trực tiếp nhiều giờ |
| Tán rừng | Tán nhiều tầng, độ che dày, cây gỗ ổn định | Rừng thưa, rừng vừa bị khai thác, nhiều cây chết đứng |
| Đất | Tầng mùn dày, tơi, thoát nước nhanh | Đất sét chặt, đọng nước sau mưa, lộ đá gốc |
| Địa hình | Sườn dốc vừa, ổn định | Vết nứt, cây nghiêng ngả cùng chiều, rãnh xói sâu |
| Nước | Suối còn chảy cuối mùa khô, có chênh cao để dẫn tự chảy | Suối cạn, nguồn nước dùng chung đã căng |
| Đường | Đi được quanh năm, có chỗ trung chuyển | Phải lội suối lớn mùa mưa, đoạn ta luy sạt thường xuyên |
| Con người, pháp lý | Chủ rừng rõ, cộng đồng đồng thuận | Ranh giới tranh chấp, rừng đặc dụng, không ai trả lời được rừng của ai |
Một tiêu chí rơi vào cột cuối không nhất thiết là loại khu, nhưng hai tiêu chí trở lên rơi vào đó thì bạn đang chọn một trại phải chống đỡ quanh năm.
Những dấu hiệu nên bỏ khu ngay, dù cảnh rất đẹp
Có những thứ không bù được bằng tiền hay công sức. Gặp một trong các dấu hiệu sau, nên dừng khảo sát khu đó và tìm khu khác:
- Khu nằm trong rừng đặc dụng hoặc phần lõi của khu bảo tồn, nơi việc trồng và canh tác bị hạn chế chặt; đừng tin lời hứa "lo được giấy".
- Dấu vết sạt lở mới trên chính sườn định trồng hoặc ngay phía trên nó.
- Khu nằm ngay dưới đường tụ nước của cả một lưu vực, nơi mưa lớn biến thành dòng chảy mặt cuốn đất.
- Không ai nói rõ được ranh giới, hoặc hai bên cùng nhận là của mình.
- Người bản địa kể về những đợt rét làm chết cây trồng khác ở đúng khu đó nhiều năm liền.
- Bạn được mời vào một khu "có sẵn sâm mọc tự nhiên" và được gợi ý giữ nguyên làm trại. Sâm mọc tự nhiên trong rừng là thực vật rừng cần bảo vệ; trại phải trồng từ giống có nguồn gốc rõ.
Từ khảo sát tới quyết định lập trại
Khảo sát chỉ có giá trị khi được chuyển thành quyết định. Trình tự gọn thường như sau:
- Gom phiếu chấm điểm của mọi lần đi, ảnh, tọa độ, kết quả phân tích đất, số liệu nhiệt ẩm vào một hồ sơ khu.
- Đối chiếu với yêu cầu trồng của đúng loài sâm định trồng; sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu gần nhau nhưng không đồng nhất.
- Hỏi lại cán bộ khuyến nông, kiểm lâm về loại rừng và hình thức hợp pháp để trồng dưới tán ở khu này.
- Chọn một tiểu khu nhỏ nhất có đủ điều kiện để làm lô thử, thay vì trồng ngay trên toàn bộ diện tích.
- Ghi rõ những điều còn chưa biết sau khảo sát và cách sẽ theo dõi chúng trong năm đầu.
Bước cuối hay bị bỏ qua nhất. Một danh sách "điều chưa biết" giúp bạn không tự lừa mình rằng khảo sát đã trả lời hết, và cho người góp vốn thấy rủi ro thật nằm ở đâu.
Hồ sơ khu cũng nên giữ cả những khu đã bị loại, kèm lý do. Vài năm sau, khi muốn mở rộng hay có người mời hợp tác ở một khu lân cận, bạn sẽ không phải đi lại từ đầu, và không lặp lại một lựa chọn đã từng thấy là sai.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát một khu trồng sâm mất bao lâu?
Thường cần ít nhất hai chuyến ở hai mùa đối lập, cộng thêm thời gian theo dõi số liệu nhiệt ẩm nếu đặt được thiết bị. Gộp lại, khảo sát kỹ một khu thường kéo dài vài tháng tới một năm; con số cụ thể tuỳ khoảng cách, thời tiết và việc xin phép vào rừng.
Có thể thuê người khảo sát thay mình không?
Có thể thuê người đo đạc, phân tích đất hay dẫn đường, nhưng người quyết định lập trại nên tự đi ít nhất một chuyến mùa mưa. Đường, dốc, rét và cảm giác ở lại một đêm trong lán là thứ báo cáo khó truyền hết, mà lại quyết định trại có giữ được người hay không.
Độ cao là tiêu chí quan trọng nhất phải không?
Độ cao là chỉ báo nhanh cho nhiệt độ, nhưng không đủ. Hai khu cùng độ cao có thể khác hẳn nhau vì hướng dốc, gió, sương mù và tán rừng. Nên coi độ cao là điều kiện cần, còn khí hậu đo tại chỗ mới là điều kiện quyết định.
Có nên chọn khu gần trại sâm đang làm tốt của người khác không?
Gần một trại làm tốt là dấu hiệu khí hậu phù hợp, nhưng cũng kéo theo rủi ro lây bệnh qua người, dụng cụ, nước chảy, và chuyện ranh giới. Nếu chọn, nên giữ khoảng cách đủ xa, tách lối đi và nói chuyện thẳng với trại bên cạnh từ đầu.
Khảo sát xong thấy khu chỉ đạt một nửa tiêu chí thì sao?
Hãy xem nửa còn thiếu có bù được không và tốn gì. Thiếu bóng che có thể dựng giàn; thiếu nước có thể làm bể; nhưng khí hậu nóng, sạt lở hay pháp lý không rõ thì gần như không bù được. Khi phân vân, làm lô thử nhỏ trước khi quyết định cả khu.