Muốn biết một khu có hợp trồng sâm không, bạn cần đào vài hố quan sát để xem tầng mùn dày bao nhiêu và đất bên dưới có thoát nước không, lấy mẫu gửi phân tích, rồi đọc tán rừng phía trên: độ che, số tầng cây và dấu vết khu từng bị đốt, chăn thả hay canh tác. Đất và tán là hai thứ đi cùng nhau: tán rừng tốt nuôi tầng mùn, tầng mùn dày lại cho thấy tán đã ổn định nhiều năm.
Sâm quý chi Panax ở Việt Nam, như sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, thường được mô tả là ưa đất mùn rừng tơi xốp, giàu chất hữu cơ, thoát nước tốt và ẩm đều. Bài này không bàn cách cải tạo đất hay ủ phân trong trại, vì đó là việc sau khi đã lập trại. Ở đây là cách nhìn đất và tán lúc khảo sát, để bạn biết mình sẽ phải bù những gì nếu chọn khu.
Toàn bộ công việc dưới đây làm được bằng xẻng nhỏ, chai nước, đồng hồ, sổ ghi và vài túi đựng mẫu. Cái khó không nằm ở dụng cụ mà ở sự kiên nhẫn: đào đủ hố, đi đủ mùa, ghi đủ tọa độ. Một khu được đọc kỹ trong vài ngày có thể tránh cho trại nhiều năm chống chọi với đất úng hay tán mỏng.
Đào hố quan sát: ở đâu, bao nhiêu hố, sâu tới đâu
Một hố đất ở chỗ tiện nhất chỉ cho biết đất ở chỗ đó. Để đọc được cả khu, nên làm theo thứ tự:
- Chia khu dự kiến thành vài tiểu khu theo địa hình: phần trên sườn, giữa sườn, chân sườn, và những chỗ trũng hay có vẻ khác thường.
- Mỗi tiểu khu đào ít nhất một hố, ở chỗ đại diện, tránh sát gốc cây lớn, tránh lối mòn, tránh chỗ vừa có cây đổ.
- Đào hố đủ sâu để qua hết tầng mùn và thấy rõ tầng đất bên dưới; với vùng rễ sâm, quan sát kỹ khoảng mấy chục phân trên cùng là phần quan trọng nhất.
- Giữ một mặt hố thẳng và sạch để đọc tầng; chụp ảnh có vật làm thước (thước dây, cán xẻng có vạch).
- Ghi tọa độ, độ cao, hướng sườn của từng hố vào sổ và vào hồ sơ khu.
- Lấp hố lại theo đúng thứ tự tầng sau khi đọc xong, để không tạo chỗ đọng nước hay bẫy chân người, thú.
Đào hố trong rừng chưa được phép sử dụng cần hỏi chủ rừng và kiểm lâm địa bàn trước. Vài hố quan sát nhỏ thường được chấp nhận khi có người địa phương đi cùng, nhưng đừng tự ý.
Đọc từng tầng trong hố đất
Mỗi tầng kể một phần lịch sử của khu. Bảng dưới là cách đọc bằng mắt và tay, không cần dụng cụ.
| Tầng | Mong thấy | Dấu hiệu đáng lo |
|---|---|---|
| Lớp lá rụng trên mặt | Dày, nhiều lớp đang phân giải, có nấm, côn trùng nhỏ | Mỏng, lộ đất trần, lá khô không phân giải |
| Tầng mùn | Màu sẫm, tơi, có nhiều rễ nhỏ, bóp nhẹ là vỡ | Rất mỏng hoặc đứt quãng, có lớp than tro bên trong |
| Đất bên dưới | Màu nâu vàng, còn tơi, có lỗ rễ và đường đi của giun | Sét chặt, dính tay, có vệt xám xanh hoặc đốm gỉ |
| Đá và sỏi | Rải rác, giúp thoát nước | Đá gốc nông, chỉ vài gang tay là chạm đá |
| Độ ẩm khi đào | Ẩm đều, không đọng nước | Nước rỉ vào đáy hố, hoặc khô bở như bột giữa mùa mưa |
Vệt xám xanh hoặc đốm gỉ trong đất là dấu hiệu chỗ đó từng úng nước lâu. Rễ củ sâm rất nhạy với úng, nên một tiểu khu có dấu hiệu này nên được đánh dấu là "không trồng" dù tầng mùn bên trên trông đẹp.
Lớp than tro trong tầng mùn cho biết khu từng bị đốt. Rừng có thể đã phục hồi tán, nhưng tầng mùn thường mỏng và kém hơn rừng chưa từng cháy.
Thử thoát nước ngay tại hố
Mắt nhìn chỉ đoán được, thử nước mới biết. Cách làm đơn giản: đào một lỗ nhỏ cạnh hố quan sát, đổ nước cho đầy rồi để ngấm hết một lần để làm ướt đất, sau đó đổ đầy lần hai và tính thời gian nước rút. Đất rút nhanh là đất thoát nước tốt; nước đứng lâu là cảnh báo. Ghi thời gian bằng phút cho từng hố để so các tiểu khu với nhau.
Thử vào mùa khô thường cho kết quả lạc quan hơn thực tế, vì đất đang khô và hút nước mạnh. Nếu được, lặp lại phép thử ở đúng các điểm đó vào giữa mùa mưa. Một tiểu khu thoát nước tốt cả hai mùa là nơi đáng ưu tiên làm lô thử.
Ngoài phép thử, hãy quan sát sau một trận mưa lớn: chỗ nào nước chảy thành dòng trên mặt đất, chỗ nào đọng thành vũng, chỗ nào đất bị rửa trôi lộ rễ cây. Một buổi đi sau mưa cho bạn thấy đường nước của cả sườn, điều mà hố đất đơn lẻ không thể hiện được.
Lấy mẫu gửi phân tích
Phép thử pH nhanh ngoài thực địa chỉ cho số sơ bộ. Để có kết quả dùng được, nên lấy mẫu gửi một phòng phân tích đất nông nghiệp. Mỗi mẫu nên là mẫu gộp: lấy đất ở vài điểm trong cùng một tiểu khu, cùng độ sâu, trộn đều rồi lấy một phần. Mẫu của các tiểu khu khác nhau phải để riêng và ghi rõ tọa độ, độ sâu, ngày lấy.
Các chỉ tiêu thường được hỏi là độ chua, chất hữu cơ, đạm, lân, kali, thành phần cơ giới (tỷ lệ cát, limon, sét). Kết quả nên được đọc cùng cán bộ khuyến nông hoặc chuyên gia đất, đối chiếu với tài liệu kỹ thuật trồng sâm của địa phương, thay vì tự so với một ngưỡng tìm được trên mạng.
Giữ lại một phần mẫu khô có ghi nhãn trong hồ sơ trại. Vài năm sau, khi muốn so đất trước và sau khi trồng, bạn sẽ có điểm xuất phát thật để đối chiếu. Đây là một thói quen nhỏ mà rất ít trại làm, và cũng là bằng chứng tốt khi làm hồ sơ chứng nhận canh tác theo GACP sau này.
Đọc tán rừng phía trên
Độ che. Nhìn thẳng lên từ nhiều điểm trong khu và ước lượng phần trời bị lá che. Tài liệu kỹ thuật thường khuyến cáo độ che khá cao cho sâm; khu tán thưa phải bù bằng lưới che, nghĩa là thêm chi phí và thêm việc. Có thể chụp ảnh tán từ cùng một độ cao ở các điểm để so sau.
Số tầng cây. Rừng tốt cho sâm thường có tầng cây gỗ cao, tầng cây nhỡ và tầng cây bụi, dương xỉ phía dưới. Nhiều tầng thì ánh sáng tới mặt đất là ánh sáng tán xạ, mềm, và độ ẩm được giữ tốt hơn một tầng tán duy nhất.
Độ ổn định của cây gỗ. Cây gỗ lớn khoẻ, ít cây chết đứng, ít cây nghiêng là tán sẽ còn giữ được nhiều năm. Một khu nhiều cây già yếu có thể mất tán sau một cơn bão, đúng lúc cây sâm đang lớn.
Cây tầng dưới và rêu. Dương xỉ, rêu phủ thân cây, các loài cây ưa ẩm dưới tán thường cho thấy khu giữ ẩm tốt. Đây không phải phép thử chính xác, nhưng giúp bạn nhanh chóng khoanh vùng những chỗ đáng đào hố đất.
Dấu vết khai thác gần đây. Gốc cây mới chặt, đường kéo gỗ, khoảng trống mới mở là dấu hiệu tán sẽ còn biến động và khu có thể đang có tranh chấp hoặc vi phạm. Không nên lập trại ở nơi như vậy.
Tán thay đổi theo mùa. Một số loài cây trong rừng rụng lá một phần vào mùa khô, đúng lúc nắng gắt nhất. Tán nhìn dày vào tháng mưa có thể thưa đi rõ rệt vài tháng sau. Nếu chỉ đi khảo sát một mùa, hãy hỏi người bản địa cây nào rụng lá, hoặc chụp lại tán ở cùng điểm vào mùa khô để so.
Dấu hiệu khu từng bị đốt, chăn thả hay canh tác
Lịch sử sử dụng đất quyết định sức khoẻ tầng mùn. Khi đi khảo sát, chú ý những dấu vết sau:
- Than củi, gốc cây cháy sém, lớp tro trong đất: khu từng bị đốt, có thể đã từng là nương rẫy.
- Lối mòn của gia súc, phân trâu bò, cỏ bị gặm thấp: khu đang hoặc từng là bãi chăn thả, đất mặt bị nén chặt.
- Cây ăn quả, cây trồng lẻ tẻ giữa rừng, bờ đá xếp: dấu vết canh tác cũ, đất có thể đã nghèo đi.
- Thảm cỏ tranh, lau lách thay cho cây bụi rừng: dấu hiệu rừng đã bị mở rồi tái sinh kém.
- Đất mặt cứng, nước mưa chảy tràn thay vì ngấm: tầng mùn đã bị mất, cần nhiều năm mới phục hồi.
Hỏi người bản địa về lịch sử khu là cách nhanh nhất để xác nhận những gì bạn thấy. Họ thường nhớ rõ năm nào khu bị cháy, ai từng làm rẫy ở đó, và bò của bản hay đi lối nào.
Gộp đất và tán thành bản phân vùng tiểu khu
Sau khi đọc hố đất, thử thoát nước, nhận kết quả phân tích và đi xem tán, bạn sẽ có một mớ ghi chép rời. Bước gộp là biến chúng thành một bản phân vùng đơn giản: mỗi tiểu khu được xếp vào một trong ba nhóm. Nhóm thứ nhất là "trồng được ngay", nơi đất, thoát nước và tán đều đạt. Nhóm thứ hai là "trồng được nếu bù", nơi thiếu một thứ có thể bù như che thêm hay bổ sung hữu cơ. Nhóm thứ ba là "không trồng", nơi có dấu hiệu úng, đá nông, sạt lở hay tán đang bị khai thác.
Bản phân vùng này không cần đẹp. Một sơ đồ vẽ tay trên giấy kẻ ô, đánh số tiểu khu trùng với số hố đất, tô ba màu khác nhau là đủ. Điều quan trọng là mọi người trong trại cùng nhìn một bản, và bản đó gắn với tọa độ thật để lần sau tìm lại được đúng chỗ.
Từ bản phân vùng, lô thử đầu tiên nên đặt ở nhóm thứ nhất. Nhóm thứ hai để dành cho giai đoạn mở rộng, khi lô thử đã cho biết cây phản ứng thế nào. Nhóm thứ ba nên để nguyên rừng; có thể dùng làm vùng đệm, lối đi vòng hoặc nơi đặt điểm quan sát, nhưng không trồng. Một trại biết chừa lại phần không nên trồng thường bền hơn một trại cố phủ kín diện tích.
Bản phân vùng cũng nên được xem lại sau mùa mưa đầu tiên. Có những chỗ trông khô ráo lúc khảo sát nhưng thành đường nước khi mưa dầm, và ngược lại có chỗ tưởng úng nhưng thoát nhanh. Sửa bản phân vùng theo thực tế là chuyện bình thường, không phải thất bại của khảo sát.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có trồng sâm Ngọc Linh được không?
Sâm Ngọc Linh trong tự nhiên gắn với đất mùn rừng vùng núi cao chứ không phải đất đỏ canh tác. Loại đất chỉ là một yếu tố; khí hậu mát và tầng mùn dày mới quyết định. Nếu định trồng thử ở nơi khác vùng gốc, nên hỏi kỹ các đơn vị nghiên cứu và chỉ làm lô thử nhỏ.
Tầng mùn mỏng thì có bù bằng phân hữu cơ được không?
Có thể cải thiện bằng phân hữu cơ hoai và lá mục, nhưng đó là việc nhiều năm và tốn công. Tầng mùn mỏng còn thường đi kèm tán kém hoặc lịch sử bị đốt. Nếu có khu khác tầng mùn tự nhiên tốt hơn, nên ưu tiên khu đó.
Có cần phân tích đất ở tất cả các tiểu khu không?
Nên lấy mẫu gộp cho mỗi tiểu khu có địa hình hoặc thảm thực vật khác nhau. Gộp chung đất cả khu vào một mẫu sẽ che mất chỗ xấu, trong khi đó chính là chỗ bạn cần biết để tránh trồng.
Có được chặt bớt cây để tăng ánh sáng khi tán quá dày không?
Việc tỉa, chặt cây trong rừng chịu quy định quản lý rừng và cần được phép. Ở bước khảo sát, chỉ ghi nhận tán quá dày là một đặc điểm của khu. Nếu sau này cần điều chỉnh, phải làm theo hướng dẫn của chủ rừng và kiểm lâm, mức độ nhẹ, có hồ sơ.
Đất tốt nhưng tán thưa thì nên làm gì?
Bạn có thể bổ sung giàn che hoặc lưới che, nhưng nên tính trước công dựng, công thay lưới và rủi ro gió bão. So sánh chi phí đó với việc chọn khu khác có tán tốt hơn trước khi quyết định.