Cây sâm Ngọc Linh năm đầu thường chỉ có một lá kép nhỏ trên một cuống mảnh và một rễ non dài vài đốt ngón tay; chăm năm đầu xoay quanh bốn việc: giữ bóng đủ dày, giữ mặt luống ẩm đều mà không đọng nước, làm cỏ bằng tay thật nhẹ và chặn chuột, sên. Phân bón và thuốc gần như không phải là chuyện chính ở giai đoạn này; cây chết năm đầu phần lớn vì nắng, úng, bị dẫm hoặc bị ăn.
Năm đầu là năm cây yếu nhất và cũng là năm hao hụt cao nhất trong suốt chu kỳ. Bài này đi theo từng giai đoạn của cây con trong vườn ươm trại sâm, từ lúc mầm nhú khỏi mặt luống tới khi lá vàng lụi và cây vào mùa nghỉ đầu tiên, kèm những gì người trực vườn ươm nên nhìn, nên ghi mỗi tuần.
Cây sâm năm đầu trông thế nào và vì sao dễ chết
Khi hạt nảy mầm, cây sâm đẩy lên một mầm cong rồi mở ra lá đầu tiên. Ở các loài sâm chi Panax, cây một tuổi thường chỉ có một lá, mỗi lá gồm vài lá chét nhỏ xếp hình chân vịt; số lá và số lá chét tăng dần qua các năm sau. Bên dưới mặt đất, rễ non mảnh như sợi chỉ to, phần đầu rễ có một mầm ngủ nhỏ sẽ thành thân năm sau.
Chính cái mầm ngủ đó là thứ trại phải giữ bằng mọi giá. Lá năm đầu có thể bị sâu ăn hay rụng sớm mà cây vẫn sống nếu rễ và mầm ngủ còn nguyên; ngược lại, lá trông xanh nhưng rễ đã thối vì đất úng thì sang năm luống trống trơn. Cây con không có củ dự trữ như cây nhiều năm tuổi, nên một lần mất lá sớm giữa mùa là cả năm tích luỹ cho mầm ngủ bị cắt ngắn. Cây con cũng nhạy với nắng trực tiếp: chỉ vài giờ nắng xuyên qua chỗ lưới rách vào buổi trưa đủ làm lá cháy và cây suy.
Vì vậy người chăm năm đầu cần nhìn cả hai phía: nhìn lá để biết bóng và ẩm đã đúng chưa, và thỉnh thoảng kiểm nhẹ một vài cây ở rìa luống để biết rễ có trắng, chắc hay đã chuyển màu nâu mềm.
Lịch việc chính theo từng giai đoạn của năm đầu
Thời điểm cụ thể từng giai đoạn lệch nhau giữa vùng Ngọc Linh và vùng Lai Châu, giữa trại cao và trại thấp. Bảng dưới chia theo giai đoạn của cây chứ không theo tháng, để trại tự khớp với thời tiết nơi mình.
| Giai đoạn cây | Việc nên làm | Dấu hiệu cần chú ý |
|---|---|---|
| Mầm vừa nhú khỏi mặt luống | Giữ ẩm đều, kiểm lưới che, chặn sên quanh luống | Mầm cong mà không mở lá, gốc mầm thâm |
| Lá đầu tiên mở hết | Làm cỏ tay lần đầu, dặm lớp phủ mỏng nơi bị trôi | Lá vàng nhạt, cháy mép, cây đổ rạp từng đám |
| Cây ổn định giữa mùa mưa | Khơi rãnh, kiểm nước đọng sau mỗi trận mưa lớn | Mặt luống đóng váng, rêu xanh, mùi chua |
| Cuối mùa sinh trưởng | Giảm tưới dần, tiếp tục làm cỏ, đếm cây sống | Lá rụng sớm hàng loạt khi chưa tới mùa lụi |
| Lá vàng, cây lụi | Giữ nguyên lớp phủ, không xới, ghi số cây trước khi lụi hết | Chuột đào hang, luống bị nước xói |
Đếm cây sống ngay trước lúc lá lụi là việc dễ bị bỏ quên nhất. Qua mùa lụi thì mặt luống trống, không còn đếm được nữa, và trại mất con số cần cho kế hoạch giống năm sau.
Bóng che và ánh sáng trong năm đầu
Với cây con, thiếu bóng nguy hiểm hơn thừa bóng. Cây hơi thừa bóng sẽ vươn cuống dài, lá mỏng, nhưng vẫn sống; cây thiếu bóng thì cháy lá, mất khả năng nuôi rễ, và mầm ngủ cuối năm nhỏ hẳn. Vì vậy trong năm đầu, lưới che vườn ươm thường được giữ ở mức dày và chỉ chỉnh khi đã quan sát lá đủ lâu.
Người trực nên đi một vòng quanh khu ươm vào giữa trưa ít nhất vài lần mỗi tuần, nhìn xuống mặt luống tìm những vệt nắng lọt qua. Chỗ lưới rách, chỗ hai tấm lưới nối không kín, chỗ lưới võng xuống làm hở mép là những nơi nắng lọt vào. Sau mỗi trận gió lớn, việc đầu tiên là kiểm khung giàn và lưới.
Vào những ngày mây mù kéo dài, ánh sáng dưới lưới rất yếu, cây có thể vàng nhẹ. Đây thường không phải lý do để gỡ lưới, vì nắng có thể trở lại đột ngột vào buổi trưa hôm sau. Điều chỉnh độ che nên làm theo mùa và theo hướng dẫn kỹ thuật của vùng, không theo một hai ngày thời tiết.
Giữ ẩm và tưới cho cây con
Ẩm đều, không ướt sũng. Nắm một nhúm đất mặt luống, đất kết lại nhưng không rỉ nước là mức ẩm thường được xem là ổn. Đất bóp ra nước là đang thừa, cần ngừng tưới và kiểm rãnh.
Tưới nhẹ và sớm. Tưới bằng vòi phun sương hoặc bình hoa sen vào buổi sáng, để lá và mặt luống khô bớt trước khi sương đêm xuống. Tia nước mạnh làm xói đất quanh gốc, để lộ rễ non.
Mùa mưa ưu tiên thoát nước. Giữa mùa mưa, việc chính là khơi rãnh, giữ lối nước chảy, kiểm chỗ trũng trên mặt luống và vun nhẹ đất mặt vào chỗ bị xói, không phải tưới thêm.
Lớp phủ là bạn của cây con. Lớp lá khô mỏng hoặc vật liệu phủ giúp mặt đất không đóng váng sau mưa và không khô quá nhanh khi nắng. Lớp phủ dày quá lại giữ ẩm sát gốc quá lâu và làm nơi trú cho sên, nên chỉ phủ vừa đủ che đất.
Nước sạch. Nước tưới cho cây con lấy từ bể chứa có nắp hoặc nguồn đầu suối, không dùng nước đã chảy qua lô sâm khác hay khu chuồng trại, vì nấm và vi khuẩn theo nước vào vườn ươm rất nhanh.
Đầu mùa khô cần canh kỹ nhất. Ở nhiều vùng núi cao, giai đoạn mầm vừa nhú lại trùng những tuần hanh khô, gió mạnh, suối bắt đầu cạn. Mặt luống có thể khô trắng chỉ sau một buổi chiều gió. Đây là lúc nên kiểm ẩm hai lần mỗi ngày, giữ bể chứa luôn đầy và quây thêm lưới chắn gió phía đầu luống.
Làm cỏ, giữ luống và chống chuột, sên
Cây con thấp và mảnh, nên cỏ dại chỉ cần mọc vài tuần là đã che bóng, tranh ẩm và làm luống bí hơi. Những việc giữ luống trong năm đầu:
- Làm cỏ bằng tay, nhổ khi cỏ còn non, giữ gốc cỏ bằng hai ngón tay và kéo thẳng lên để không kéo theo cây sâm bên cạnh.
- Không dùng cuốc, xới trên mặt luống ươm; rễ sâm năm đầu nằm rất nông và mầm ngủ chỉ cách mặt đất một lớp mỏng.
- Không bước lên luống; làm từ lối đi hai bên, ngồi hoặc quỳ trên tấm ván để không nén đất lối đi sát mép luống.
- Quanh khu ươm rải một vành vật liệu khô, thô mà sên ngại bò qua, dọn sạch đá và đống lá mục sát luống là nơi sên trú ban ngày.
- Kiểm dấu chuột vào sáng sớm: hang mới, đất đùn, cây bị cắn gãy; bịt lỗ hở dưới chân lưới và quây chân lưới chìm xuống đất một đoạn.
- Bẫy chuột, nếu dùng, đặt ngoài mép luống và có người kiểm hằng ngày; không rải hoá chất trên mặt luống cây con.
Trong năm đầu, phòng trừ sâu bệnh nên đi theo hướng vệ sinh khu ươm và cách ly cây bệnh. Khi thấy cây chết lan theo đám, gốc thâm hoặc lá đốm nhiều, trại nên mời cán bộ bảo vệ thực vật hoặc kỹ thuật viên khuyến nông xem tận nơi trước khi xử lý.
Mùa lụi đầu tiên: giữ luống nghỉ cho đúng
Cuối mùa sinh trưởng, lá cây sâm năm đầu chuyển vàng rồi rụng, thân lụi xuống, cây bước vào thời kỳ nghỉ. Người mới làm trại hay lo vì thấy luống trống, rồi xới lên tìm hoặc tưới thêm cho cây "sống lại". Cả hai việc đó đều hại: mầm ngủ đang nằm ngay dưới mặt đất, xới là đứt, tưới nhiều là thối.
Trong mùa nghỉ, luống ươm cần giữ nguyên lớp phủ, giữ rãnh thoát nước thông, giữ lưới che để mặt đất không bị nắng hong khô và mưa đá đập thẳng. Những trại ở nơi có rét đậm, sương muối thường tăng lớp phủ một chút để giữ ấm cho mầm ngủ, nhưng không phủ dày đến mức đất bí.
Đây cũng là lúc trại quyết định luống nào sẽ để thêm một năm trong vườn ươm, luống nào sẽ chuyển ra lô. Quyết định nên dựa trên con số cây sống đã đếm trước khi lá lụi, kích thước cây ghi nhận cuối mùa và tình trạng lô nhận, chứ không dựa vào cảm giác "trông luống cũng được".
Mùa nghỉ cũng là mùa chuột hoạt động mạnh hơn ở nhiều vùng núi vì thức ăn ngoài rừng ít đi, trong khi luống ươm mềm, ấm và có mầm ngủ chứa nhiều chất dự trữ. Người trực nên tiếp tục đi kiểm hằng ngày dù không còn lá để nhìn: tìm hang mới, chỗ đất bị đùn lên, chỗ lớp phủ bị bới tung. Một luống bị chuột đào suốt mùa nghỉ có thể không còn cây nào khi mùa xuân tới, và trại chỉ biết khi mầm không nhú.
Ghi chép tối thiểu cho mỗi luống trong năm đầu
Không cần sổ sách cầu kỳ, nhưng mỗi luống ươm nên có một trang ghi theo mã luống: nguồn hạt hoặc cây mẹ, ngày gieo, ngày thấy mầm nhú đầu tiên, số cây ước tính lúc lá mở hết, những lần có sự cố như mưa xói, chuột phá, lá cháy, và số cây sống trước mùa lụi. Ghi thêm ngày làm cỏ và những thay đổi lớn về lưới che.
Ghi chép như vậy giúp trại trả lời được những câu hỏi rất thực tế ở năm thứ hai: nguồn hạt nào cho cây sống tốt hơn, luống nào ở vị trí kém cần đổi, mức hao năm đầu của trại mình là bao nhiêu để lần sau gieo bù cho đủ. Nó cũng là mắt xích đầu tiên trong hồ sơ nguồn gốc của mỗi lô sâm sau này, khi người mua hoặc đoàn kiểm tra hỏi cây này từ đâu ra.
Một ví dụ giả định: luống A gieo từ hạt cây mẹ trong trại, luống B gieo từ hạt mua về. Cuối năm đầu, luống A còn phần lớn số cây, luống B hao gần một nửa. Không có sổ thì trại chỉ nhớ mang máng "năm đó chết nhiều"; có sổ thì trại thấy ngay cần xem lại nguồn hạt hoặc vị trí luống B.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm năm đầu có cần bón phân không?
Phần lớn hướng dẫn kỹ thuật ưu tiên chuẩn bị đất luống giàu mùn và phân hữu cơ hoai kỹ từ trước khi gieo, rồi hạn chế bón thêm trong năm đầu. Rễ cây con rất nhạy, bón sai có thể làm cháy rễ. Nếu cây vàng kéo dài, nên hỏi cán bộ khuyến nông xem nguyên nhân trước khi bón.
Cây con mọc dày quá có nên tỉa bớt không?
Cây mọc quá dày sẽ tranh nhau, bí hơi và dễ nấm. Một số trại tỉa nhẹ chỗ dày nhất khi lá đã mở hết, nhổ cây yếu và giữ cây khoẻ. Việc tỉa phải làm rất nhẹ tay vì rễ các cây đan vào nhau. Gieo đúng mật độ từ đầu vẫn tốt hơn tỉa về sau.
Lá cây sâm con bị vàng có phải sắp chết không?
Chưa chắc. Lá vàng có thể do thiếu bóng, úng, đất kém, nấm hoặc đơn giản là đã tới mùa lụi. Cần nhìn thêm gốc và rễ của một vài cây ở rìa luống. Rễ còn trắng, chắc thì cây vẫn sống qua mùa nghỉ; rễ nâu mềm thì nên báo kỹ thuật viên xem.
Có nên để cây sâm con hai năm trong vườn ươm không?
Nhiều trại để cây con một hoặc hai năm trong vườn ươm tuỳ kích thước cây và tình trạng lô nhận. Cây để hai năm thường to và chắc hơn khi chuyển, nhưng luống phải đủ thưa và trại phải giữ vườn ươm thêm một mùa. Quyết định nên dựa trên số đếm và kích thước thực tế.
Mùa lụi có cần tưới cho luống ươm không?
Thường chỉ cần giữ mặt luống không khô nứt, không cần tưới đều như mùa sinh trưởng. Tưới nhiều khi cây đang nghỉ dễ làm thối mầm ngủ. Ở nơi mùa nghỉ trùng mùa khô hanh, trại có thể phun nhẹ khi lớp đất mặt khô hẳn, và giữ lớp phủ để giảm bốc hơi.
Trẻ em và khách đi vào khu ươm có sao không?
Khu ươm là nơi dễ tổn thương nhất của trại. Người lạ vào dễ dẫm lên mép luống, mang đất từ nơi khác theo giày và vô tình làm rách lưới. Nhiều trại chỉ cho khách nhìn từ ngoài hàng rào, và người trong trại cũng rửa ủng trước khi vào.