Cây sâm nuôi cấy mô chỉ sống được ngoài trại khi đã có rễ thật, đã được huấn luyện quen dần với không khí ngoài bình, đã hình thành được mầm ngủ hoặc phần thân rễ đủ để qua mùa nghỉ, và được đặt vào một khu riêng có bóng che dày, ẩm ổn định, sạch nấm. Thiếu một trong các điều đó, cây có thể xanh tốt vài tuần rồi lụi mà không mọc lại.
Nuôi cấy mô là hướng được nhiều đơn vị nghiên cứu trong nước theo đuổi để nhân nhanh sâm Ngọc Linh, vì hạt sâm ít và chậm. Với người làm trại, câu hỏi thực tế không phải là công nghệ trong phòng thí nghiệm, mà là cây bình mang lên núi cần gì, khác cây gieo hạt ở đâu, và trại nên thử ra sao để không đặt cược cả một lô vào thứ mình chưa quen.
Cây nuôi cấy mô là gì, nhìn từ phía trại
Nuôi cấy mô là nhân giống từ một mẩu mô của cây trong môi trường vô trùng, có chất dinh dưỡng và chất điều hoà sinh trưởng, để từ một mẩu nhỏ tạo ra nhiều chồi rồi nhiều cây con có cùng vật chất di truyền với cây cho mẫu. Với sâm, quá trình này phức tạp hơn nhiều loài cây ăn trái hay cây hoa vì cây sinh trưởng chậm và có giai đoạn ngủ.
Trại nhận về không phải là mẩu mô, mà là cây con đã ra rễ, thường ở dạng cây trong bình, trong khay hoặc đã qua một thời gian trong bầu ở nhà màng của nơi sản xuất. Ba dạng này khác nhau rất nhiều về độ sẵn sàng sống ngoài trời. Cây trong bình gần như chưa từng gặp không khí khô, ánh sáng thay đổi hay vi sinh vật trong đất; cây đã qua bầu thì đã đi được một nửa đường.
Cũng cần phân biệt cây giống nuôi cấy mô với sinh khối rễ sâm nuôi trong bình. Sinh khối rễ là rễ được nuôi để thu nguyên liệu, không có thân lá, không phải cây giống và không trồng ra trại được. Khi ai đó chào bán "giống sâm cấy mô", trại cần hỏi rõ đó là cây hoàn chỉnh có thân, lá, rễ hay chỉ là mô, rễ trong bình.
Cây nuôi cấy mô khác cây gieo hạt ở những điểm nào
Bảng dưới không nói cách nào tốt hơn, chỉ nêu những điểm khác mà người chăm phải biết để đối xử với từng loại cây cho đúng.
| Khía cạnh | Cây gieo hạt ở vườn ươm | Cây nuôi cấy mô |
|---|---|---|
| Di truyền | Mỗi cây một tổ hợp riêng, đa dạng trong cùng luống | Cùng dòng thì gần như giống hệt nhau |
| Môi trường lúc đầu | Lớn lên ngay trong đất, bóng và ẩm của trại | Lớn lên trong bình kín, ẩm gần tuyệt đối, vô trùng |
| Lớp sáp, khí khổng trên lá | Phát triển bình thường | Thường yếu, lá mất nước nhanh khi ra ngoài |
| Rễ | Rễ chính hình thành tự nhiên trong đất | Rễ hình thành trong môi trường thạch, cần thời gian thích nghi với đất |
| Mầm ngủ cuối mùa | Hình thành theo nhịp tự nhiên | Có thể chưa rõ hoặc nhỏ nếu cây chưa đủ thời gian |
| Rủi ro chính | Hao hụt năm đầu vì nắng, úng, chuột | Héo khi ra ngôi, không qua được mùa nghỉ đầu |
Điểm khác đáng lo nhất với người làm trại là mầm ngủ. Cây sâm qua mùa nghỉ nhờ mầm và phần rễ dự trữ; cây mô chưa kịp tạo mầm ngủ thì mùa lụi đầu tiên là mùa mất cây.
Những câu cần hỏi nơi sản xuất trước khi nhận cây
Phần lớn quyết định về thành bại của cây mô đã diễn ra trước khi cây lên tới trại. Trại nên hỏi và ghi lại câu trả lời, tốt nhất là bằng văn bản:
- Cây được nhân từ mẫu của cây mẹ nào, cây mẹ đó có nguồn gốc ra sao, có hồ sơ không.
- Cây đã qua bao nhiêu lần cấy chuyền; lô cây này thuộc dòng nào, mã lô của nơi sản xuất là gì.
- Cây đã ra rễ bao lâu, đã được huấn luyện ngoài bình chưa, trong bao lâu và ở điều kiện nào.
- Cây đã qua một mùa nghỉ nào chưa, đã có mầm ngủ chưa.
- Nơi sản xuất có theo dõi tỷ lệ sống của cây ngoài vườn ở những lô trước không, kết quả ra sao.
- Cây có được kiểm tra sạch bệnh không, theo cách nào.
- Nơi sản xuất có hướng dẫn chăm sóc cụ thể cho giai đoạn đầu không, có người hỗ trợ khi cây gặp vấn đề không.
Những câu trả lời mơ hồ như "cây khoẻ lắm, trồng là sống" không thay được thông tin cụ thể. Nơi sản xuất nghiêm túc thường có số liệu về lô của mình và không ngại chia sẻ.
Huấn luyện cây trước khi ra luống
Nếu cây về trại còn trong bình hoặc mới ra bình, trại phải làm tiếp khâu huấn luyện, tức là cho cây quen dần với độ ẩm, ánh sáng và vi sinh vật bên ngoài. Trình tự chung thường được nhắc tới:
- Đặt bình còn đóng ở khu râm trong nhà lưới vài ngày cho cây quen ánh sáng và nhiệt độ nơi mới.
- Mở nắp bình từng chút theo ngày, để không khí trong bình khô dần.
- Lấy cây ra, rửa sạch thạch bám ở rễ bằng nước sạch, tay nhẹ để không đứt rễ.
- Cấy vào khay hoặc bầu nhỏ chứa giá thể sạch, tơi, thoát nước tốt.
- Giữ khay dưới mái che kín, độ ẩm cao, che bóng dày, thường có màng phủ hoặc vòm che lên khay trong những ngày đầu.
- Giảm ẩm và tăng ánh sáng từ từ trong nhiều tuần, theo dõi lá có héo rũ không.
- Chỉ chuyển cây ra luống khu cách ly khi lá đã cứng cáp, rễ mới đã mọc trong giá thể.
Thời gian từng bước phụ thuộc điều kiện của trại và nên theo hướng dẫn của nơi sản xuất. Trại chưa có nhà lưới kín, chưa kiểm soát được ẩm thì nên nhận cây đã qua huấn luyện thay vì cây còn trong bình.
Đặt cây mô ở khu riêng, không trộn với cây gieo hạt
Cây nuôi cấy mô nên có luống riêng trong khu cách ly của vườn ươm, mang mã riêng, ít nhất trong một hai mùa đầu. Lý do thứ nhất là chăm sóc khác: cây mô cần bóng dày hơn, ẩm ổn định hơn và theo dõi sát hơn cây gieo hạt cùng tuổi. Lý do thứ hai là hồ sơ: một lô cây mô có mã dòng, mã lô của nơi sản xuất, khác hẳn kiểu hồ sơ cây mẹ, luống ươm của cây gieo hạt.
Lý do thứ ba ít người nghĩ tới là rủi ro dồn một chỗ. Cây cùng dòng gần như giống hệt nhau về di truyền, nên nếu dòng đó nhạy với một loại bệnh hay một kiểu thời tiết, cả lô có thể suy cùng lúc. Đặt riêng giúp trại nhìn ra vấn đề sớm và không lan sang cây khác.
Ghi chép cho cây mô nên chi tiết hơn bình thường trong mùa đầu: ngày nhận, dạng cây khi nhận, số cây, ngày ra bình, ngày ra luống, số cây héo theo tuần, ngày lụi lá, và quan trọng nhất là số cây mọc lại sau mùa nghỉ đầu tiên. Con số cuối cùng đó mới là tỷ lệ sống thật của lô.
Mùa nghỉ đầu tiên là phép thử thật
Nhiều trại từng thấy cây mô mọc rất đẹp trong mùa đầu, lá xanh, cây đều, rồi sang mùa sau chỉ một phần nhỏ mọc lại. Đó là vì cây sâm cần chuẩn bị cho mùa nghỉ bằng cách tích luỹ dự trữ và tạo mầm ngủ trước khi lá lụi. Cây đã sống trong điều kiện nhân tạo, ra ngoài muộn trong mùa, có thể chưa kịp làm việc đó.
Trại có thể giảm rủi ro bằng cách nhận cây sớm trong mùa sinh trưởng để cây có đủ thời gian ngoài vườn trước mùa lụi, giữ cây ở điều kiện ổn định, không để cây bị sốc nắng hay úng trong giai đoạn cuối mùa, và không bứng, xới khu cây mô khi lá đã lụi. Đầu mùa sau, đếm kỹ số mầm mọc theo từng luống, so với số cây trước mùa lụi.
Vì kết quả chỉ biết sau ít nhất một mùa nghỉ, trại nên coi năm đầu với cây mô là năm thử, chưa phải năm sản xuất. Kết luận về một nguồn cây mô chỉ nên rút ra sau khi đã thấy cây đi qua mùa nghỉ, và tốt hơn là qua hai mùa.
Thử nhỏ trước khi trồng lớn
Bắt đầu bằng một lô nhỏ. Lần đầu làm với cây mô, trại nên nhận một số lượng vừa đủ để học, không nhận cả lô lớn thay cho cây gieo hạt. Ví dụ giả định: trại vẫn ươm hạt như kế hoạch, chỉ thêm vài luống cây mô để so sánh.
So sánh cùng điều kiện. Đặt cây mô và cây gieo hạt cùng tuổi ở các luống gần nhau, cùng bóng, cùng nước, để thấy khác biệt nằm ở cây chứ không ở vị trí.
Đo những thứ quyết định. Đếm cây sống sau ra ngôi, cây lụi đúng mùa hay lụi sớm, cây mọc lại sau mùa nghỉ, và sau vài năm là kích thước rễ khi chuyển ra lô.
Giữ hồ sơ của nơi sản xuất. Hoá đơn, mã lô, mô tả dòng, hướng dẫn chăm sóc đi kèm. Khi một lô cây mô đã vào trại, chúng là một phần của hồ sơ nguồn gốc giống của mọi củ sâm mọc lên từ lô đó.
Hỏi kỹ thuật viên vùng. Kinh nghiệm với cây sâm nuôi cấy mô ngoài vườn vẫn đang tích luỹ. Cán bộ khuyến nông và các đơn vị nghiên cứu dược liệu tại vùng thường biết những lô thử nào đã làm và kết quả ra sao.
Khi nào trại chưa nên dùng cây mô
Cây nuôi cấy mô không hợp với mọi trại ở mọi giai đoạn. Trại mới lập, chưa có vườn ươm ổn định, chưa có người quen chăm cây con thì nên làm vững khâu gieo hạt và chăm cây năm đầu trước. Cây mô đòi hỏi điều kiện chăm khắt khe hơn; một trại còn đang học cách giữ bóng, giữ ẩm cho cây gieo hạt sẽ khó giữ được cây mô.
Trại không có nhà lưới kín hoặc chỗ kiểm soát được độ ẩm cũng không nên nhận cây còn trong bình. Trại nằm xa, đường vận chuyển dài, nhiều đoạn xóc và nắng gió, nên cân nhắc kỹ vì cây mô vừa ra bình rất dễ mất nước trên đường.
Một trường hợp nữa là khi trại tham gia chuỗi liên kết hoặc vùng có yêu cầu riêng về giống. Có nơi chỉ chấp nhận giống từ nguồn được chỉ định hoặc có hồ sơ theo một mẫu cụ thể; đưa cây mô từ nguồn khác vào trước khi hỏi có thể làm lô cây đó không được tính vào sản phẩm của chuỗi. Hỏi trước bao giờ cũng rẻ hơn sửa sau.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Ngọc Linh nuôi cấy mô có phải là sâm Ngọc Linh thật không?
Nếu mẫu ban đầu lấy từ cây sâm Ngọc Linh đúng loài thì cây nuôi cấy mô mang cùng vật chất di truyền với cây mẹ. Chất lượng củ khi trồng ra trại còn phụ thuộc điều kiện trồng và thời gian sinh trưởng. Người làm trại nên giữ hồ sơ dòng và nơi sản xuất để chứng minh nguồn gốc.
Cây sâm nuôi cấy mô có lớn nhanh hơn cây gieo hạt không?
Nuôi cấy mô giúp nhân số lượng nhanh, không đồng nghĩa cây ngoài vườn lớn nhanh hơn. Sau khi ra vườn, cây vẫn đi theo nhịp sinh trưởng chậm của sâm và vẫn phải qua nhiều mùa nghỉ. Trại không nên kỳ vọng rút ngắn chu kỳ chỉ vì dùng cây mô.
Có thể tự làm nuôi cấy mô sâm ở trại không?
Nuôi cấy mô cần phòng vô trùng, thiết bị, hoá chất và người được đào tạo, cùng quy trình riêng cho sâm vốn khó hơn nhiều loài khác. Với phần lớn trại, hợp lý hơn là làm việc với đơn vị có chuyên môn và tập trung vào khâu nhận cây, huấn luyện và chăm ngoài vườn.
Cây mô héo rũ sau khi ra bình vài ngày thì làm gì?
Héo sau khi ra bình thường do cây mất nước nhanh hơn rễ hút kịp. Cần tăng ẩm quanh cây ngay bằng vòm che hoặc màng phủ, giảm ánh sáng, kiểm giá thể có quá khô hay quá ướt. Nếu héo lan nhanh kèm thối gốc, nên báo nơi sản xuất và kỹ thuật viên xem.
Một lô cây mô cùng dòng có rủi ro gì cho trại?
Cây cùng dòng gần như giống hệt nhau nên phản ứng giống nhau trước bệnh và thời tiết. Nếu dòng đó nhạy với một tác nhân nào đó, cả lô có thể suy cùng lúc. Trại nên giữ cây mô ở luống riêng, không thay toàn bộ nguồn giống bằng một dòng duy nhất.
Cây mô có cần hồ sơ khác cây gieo hạt không?
Có thêm vài thông tin riêng: nơi sản xuất, mã dòng, mã lô, số lần cấy chuyền nếu được cung cấp, ngày ra bình và quá trình huấn luyện. Các thông tin này cùng hồ sơ cây mẹ ban đầu giúp lần ngược nguồn gốc khi cây đã thành củ trong lô trồng.