Thu tỉa là đào trước một phần cây trong lô, để lại phần còn lại tiếp tục lớn tới mùa thu chính. Trại thường làm việc này khi lô quá dày làm cây chen nhau và dễ bệnh, khi có ổ bệnh cần dọn, khi trong lô lẫn cây dặm lệch tuổi, hoặc khi cần một lượng củ nhỏ có kiểm soát mà không muốn mở cả lô. Thu tỉa đúng cách giúp lô thoáng hơn; làm sai thì phần cây ở lại bị động rễ và kéo cả lô đi xuống.
Bài này viết cho chủ trại và kỹ thuật viên quyết định có nên thu tỉa hay không, chọn cây nào, đào thế nào để cây bên cạnh không bị ảnh hưởng, và ghi chép ra sao để phần thu tỉa không làm rối hồ sơ của lô. Mọi con số mật độ trong bài là ví dụ giả định; mật độ phù hợp với trại bạn cần lấy từ hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan khuyến nông và đơn vị cung cấp giống.
Thu tỉa khác thu hoạch cả lô ở đâu
Thu hoạch cả lô là một sự kiện rõ ràng: cả lô đến tuổi, cả lô được đào, đất được dọn để nghỉ. Thu tỉa thì khác: trại mở lô ra, lấy đi một phần, rồi đóng lô lại để phần còn lại tiếp tục sống thêm một hay nhiều năm. Chính chỗ phải đóng lại mới là chỗ khó. Mỗi lần đào trong lô đang sống là một lần xới đất cạnh rễ cây khác, mở lớp phủ, cho người vào gần mặt luống.
Vì vậy thu tỉa không nên được xem như một nguồn thu đều đặn mỗi năm. Nó là công cụ xử lý tình huống: lô có vấn đề về mật độ, sức khỏe hay tuổi mà nếu để nguyên tới mùa thu chính thì thiệt hại sẽ lớn hơn. Khi không có vấn đề như vậy, để lô yên thường là lựa chọn tốt hơn.
Cũng cần phân biệt thu tỉa với chuyển cây. Ở vườn ươm, việc nhổ cây con để chuyển ra lô trồng là một khâu bình thường của chu kỳ. Thu tỉa ở đây là việc đào cây đã ở lô trồng nhiều năm, củ đã có giá trị, và mục đích là lấy củ ra hoặc dọn cây, không phải trồng lại chỗ khác.
Những tình huống nên cân nhắc thu tỉa
Không phải lô nào có vấn đề cũng cần thu tỉa. Bảng sau đặt từng tình huống cạnh mục đích và lựa chọn thay thế, để chủ trại cân nhắc trước khi đưa người vào lô.
| Tình huống | Mục đích thu tỉa | Lựa chọn thay thế |
|---|---|---|
| Lô quá dày, lá các cây chồng lên nhau, ẩm đọng lâu | Giảm mật độ, thông thoáng, hạn chế nấm lá | Điều chỉnh bóng che, tỉa cành tầng trên cho thoáng hơn |
| Có ổ bệnh rải rác trong lô | Lấy cây bệnh và cây sát ổ bệnh ra sớm | Cách ly ổ bệnh tại chỗ, theo hướng dẫn bảo vệ thực vật |
| Lô lẫn cây dặm lệch tuổi đã đánh dấu | Đào riêng cây già hơn hoặc trẻ hơn đúng tuổi của chúng | Để nguyên, phân loại riêng khi thu cả lô |
| Trại cần củ để kiểm chất lượng hay làm mẫu | Lấy đúng số cây cần, có ghi chép | Kiểm bằng cách bới cổ củ, không đào |
| Mép lô bị sạt hoặc úng, cây đang suy | Cứu củ trước khi hỏng | Gia cố mép lô nếu cây còn khỏe |
Tình huống thứ tư hay bị lạm dụng: "lấy vài củ làm mẫu" dần dần thành một đợt bán nhỏ mỗi năm. Nếu trại thật sự cần dòng tiền giữa chu kỳ, nên lên kế hoạch lô trồng so le tuổi ngay từ đầu, thay vì rút dần từ lô đang nuôi.
Chọn cây nào để đào: hai cách nghĩ ngược nhau
Đào cây yếu, để cây khỏe. Đây là cách nghĩ của người tỉa thưa: lấy đi cây còi, cây bệnh, cây chen chỗ để cây khỏe có thêm không gian. Củ thu được thường nhỏ, giá trị thấp, nhưng lô còn lại đồng đều và khỏe hơn. Phù hợp khi mục đích chính là sức khỏe lô.
Đào cây lớn, để cây nhỏ lớn tiếp. Đây là cách nghĩ của người thu hoạch: củ lớn đã đạt kích thước, đào trước để cây nhỏ có thêm vài năm bắt kịp. Cách này cho củ giá trị cao ngay, nhưng phần để lại là phần kém hơn, có thể không bao giờ bắt kịp. Phù hợp khi lô đã gần tuổi thu và chênh lệch giữa các cây rất rõ.
Đào cây theo vị trí. Khi mục đích là thông thoáng, có khi tiêu chí hợp lý nhất là vị trí: cứ một khoảng thì lấy một cây, bất kể cây to hay nhỏ, để mật độ còn lại đều trên luống.
Đào theo hồ sơ. Với cây dặm lệch tuổi đã đánh dấu, tiêu chí là tuổi ghi trong sổ. Đây là trường hợp dễ quyết định nhất, miễn là việc đánh dấu đã làm đủ từ trước.
Đừng trộn tiêu chí trong một lần đào. Một đợt thu tỉa nên có một mục đích chính. Vừa lấy cây bệnh vừa lấy cây lớn trong cùng một lượt dễ làm người đào lẫn lộn, và kết quả không đánh giá được.
Đào một cây giữa luống mà không làm động cây bên cạnh
Thao tác đào trong thu tỉa đòi hỏi tỉ mỉ hơn thu cả lô, vì xung quanh vẫn là cây đang sống. Trình tự sau dùng cho từng cây:
- Xác định cây cần đào bằng que đánh dấu từ đợt đi lô trước đó, không chọn tại chỗ khi đang cầm dụng cụ.
- Gạt lớp phủ quanh gốc sang một bên, gom gọn để sau lấp lại đúng chỗ.
- Dùng dụng cụ nhỏ, mảnh như que tre dẹt hoặc xẻng tay, xới đất theo vòng quanh gốc ở khoảng cách đủ xa để không cắt vào củ, hướng mũi dụng cụ ra ngoài chứ không chọc về phía cây bên cạnh.
- Nới dần đất từ ngoài vào trong, nhấc củ lên bằng tay khi đất đã lỏng, không kéo thân.
- Nếu gặp rễ của cây bên cạnh, dừng lại, dùng tay gỡ đất dọc theo rễ chứ không cắt ngang.
- Lấp lại hố bằng đất mặt của chính luống, nén nhẹ, phủ lại lớp phủ cũ; không đưa đất từ nơi khác vào.
- Rút que đánh dấu, ghi vị trí đã đào lên sơ đồ lô.
Với cây bệnh, thêm hai việc: đặt củ và thân vào bao riêng ngay tại chỗ, và khử trùng dụng cụ trước khi sang cây tiếp theo. Đất quanh hố của cây bệnh xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, không tự ý rắc hóa chất.
Thời điểm thu tỉa trong năm
Lý tưởng nhất là thu tỉa vào lúc cây đã lụi hoặc đang chuẩn bị lụi, cùng khoảng với mùa thu hoạch chính. Khi ấy củ đã tích lũy trọn mùa, cây xung quanh đang vào giai đoạn nghỉ nên ít nhạy cảm với việc xới đất gần rễ. Đào giữa mùa sinh trưởng thì cây bên cạnh đang hoạt động mạnh, rễ tơ dễ đứt, lá dễ bị va chạm.
Ngoại lệ là thu tỉa vì bệnh. Khi một ổ bệnh đang lan, chờ tới cuối mùa có thể làm mất thêm nhiều cây. Lúc đó việc lấy cây bệnh ra sớm thường đáng hơn, miễn là làm cẩn thận và theo hướng dẫn chuyên môn. Quyết định này nên có ý kiến của cán bộ kỹ thuật, vì không phải bệnh nào cũng xử lý được bằng cách đào bỏ cây.
Thời tiết trong ngày cũng quan trọng. Đào khi đất quá ướt làm đất bết, khó lấp lại phẳng, dễ đọng nước ở hố cũ. Đào khi đất quá khô thì đất vỡ vụn, rễ cây bên cạnh dễ lộ. Một ngày sau mưa nhẹ vài hôm, đất ẩm vừa, là lúc thuận tay nhất.
Sau khi thu tỉa: chăm phần cây còn lại
Những tuần sau thu tỉa, lô cần được đi kiểm thường hơn. Hố đã lấp có thể lún sau mưa, tạo chỗ đọng nước; lớp phủ có thể bị xô; cây sát chỗ đào có thể héo nếu rễ bị động. Ghi lại những cây có dấu hiệu bất thường để theo dõi tiếp, không vội kết luận ngay.
Mật độ mới của lô cũng làm thay đổi vi khí hậu dưới tán: thoáng hơn, khô nhanh hơn sau mưa, có thể sáng hơn ở những chỗ đã lấy nhiều cây. Với lô dưới tán rừng, điều này thường có lợi; với lô vốn đã sáng, có khi phải điều chỉnh lại bóng che. Lần đếm lá mùa sau sẽ cho biết lô phản ứng thế nào.
Nếu thu tỉa vì bệnh, phần cây còn lại cần được theo dõi kỹ trong ít nhất một mùa. Ổ bệnh có thể chỉ tạm lắng. Ghi đủ ngày, vị trí, triệu chứng vào nhật ký sâu bệnh để lần sau người đi lô biết chỗ cần chú ý.
Ghi phần thu tỉa thế nào để không rối hồ sơ lô
Củ thu tỉa phải được ghi như một phần thu hoạch riêng của lô: mã lô, ngày đào, lý do thu tỉa, số cây, khối lượng, tuổi theo sổ, và ghi chú đặc biệt như cây bệnh hay cây dặm. Không gộp vào lần thu chính năm sau, cũng không bỏ qua vì "chỉ có ít". Khi người mua hoặc đơn vị kiểm tra nhìn vào hồ sơ, tổng số cây ban đầu trừ các phần đã thu phải khớp với số cây còn lại.
Củ thu tỉa vì bệnh không nên đi chung đường với củ khỏe. Trại cần quyết định trước: củ bệnh tiêu hủy, hay được sơ chế riêng nếu phần củ còn dùng được và phù hợp quy định. Ghi rõ lựa chọn đó trong sổ.
Cuối cùng, ghi lại kết quả của đợt thu tỉa sau một hai mùa: lô có thoáng hơn không, bệnh có giảm không, cây còn lại có lớn đều không. Những ghi chép này là cơ sở để trại biết lần sau có nên thu tỉa nữa hay không, thay vì làm theo thói quen.
Khi nào không nên thu tỉa
Có những lúc thu tỉa nghe hợp lý nhưng thực ra làm hại lô nhiều hơn là giúp. Trước khi đưa người vào lô, hãy rà qua những trường hợp sau.
- Lô đang trong mùa mầm mới nhú. Mầm non rất dễ gãy khi có người đi lại và xới đất bên cạnh; mọi việc đào nên đợi tới khi cây đã cứng cáp hoặc đã lụi.
- Lô vừa qua một đợt rét đậm, mưa đá hay bệnh nặng. Cây đang yếu, thêm xáo trộn ở rễ dễ đẩy nhiều cây vào trạng thái ngủ.
- Không có người quen tay. Thu tỉa bằng người làm thời vụ chưa từng đào sâm thường để lại nhiều cây bên cạnh bị đứt rễ.
- Không có sơ đồ và que đánh dấu. Chọn cây tại chỗ khi đang cầm dụng cụ dễ dẫn tới đào nhầm cây, nhất là ở lô có cây dặm.
- Lý do duy nhất là cần tiền nhanh. Dòng tiền là nhu cầu thật, nhưng rút củ sớm khỏi lô đang lớn là một khoản lỗ khó thấy; nên xem lại kế hoạch tài chính của trại trước.
- Mùa mưa đang ở cao điểm. Hố đào trên đất ướt dễ đọng nước và thành chỗ thối rễ cho cây xung quanh.
Nếu lô gặp một trong các trường hợp trên mà vẫn có vấn đề cần xử lý, hãy chọn biện pháp ít xáo trộn hơn trước: chỉnh bóng che, cách ly ổ bệnh tại chỗ, gia cố mép luống, rồi xét lại việc thu tỉa vào cuối mùa.
Câu hỏi thường gặp
Thu tỉa có làm củ của cây còn lại to hơn không?
Có thể, nếu lô thật sự quá dày và cây bị chen. Nhưng nếu lô đã có mật độ hợp lý thì lợi ích nhỏ, trong khi việc đào lại làm động rễ cây bên cạnh. Chỉ nên thu tỉa khi có lý do rõ ràng.
Có nên thu tỉa mỗi năm một ít để có tiền đều không?
Không nên biến thu tỉa thành nguồn thu hằng năm vì mỗi lần mở lô là một lần gây xáo trộn. Muốn có dòng tiền đều, trại nên trồng các lô so le tuổi để mỗi năm có một lô đến kỳ thu.
Củ thu tỉa có ghi cùng tuổi với lô không?
Củ thu tỉa mang tuổi theo sổ của lô tại thời điểm đào, trừ cây dặm có tuổi riêng. Phiếu ghi rõ đây là phần thu tỉa, kèm lý do, để không lẫn với phần thu chính.
Đào cây bệnh ra rồi có nên trồng cây mới vào chỗ đó ngay không?
Thường không nên trồng lại ngay vào hố của cây bệnh. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về cách xử lý đất và thời gian chờ; nếu cần giữ mật độ, dặm vào vị trí khác xa ổ bệnh và ghi cây dặm.
Ai trong trại nên làm việc thu tỉa?
Người đã quen tay đào sâm và hiểu lý do của đợt thu tỉa. Không nên giao cho người làm thời vụ mới vào, vì thao tác ở đây đòi hỏi tránh rễ cây bên cạnh và chọn đúng cây đã đánh dấu.