Với cây sâm Ngọc Linh còn sống trong lô, người làm trại có thể ước tuổi bằng số lá kép trên thân: ở những năm đầu, cây thường thêm lá kép theo từng năm nên số lá cho biết khá sát cây đang ở năm thứ mấy. Từ khoảng năm thứ tư, thứ năm trở đi, số lá kép chững lại và chỉ còn là gợi ý. Lúc đó con số đáng tin nhất vẫn là sổ lô ghi năm gieo hạt, có thêm vài cây mẫu được bới nhẹ cổ củ để kiểm.
Bài này viết cho người đi lô: kỹ thuật viên trại, chủ trại, hộ nhận khoán chăm sâm. Mục đích không phải là định giá một củ sâm mà là đọc nhanh tình trạng cả lô: cây có đúng tuổi như sổ ghi không, có bao nhiêu cây bị ngủ, lô nào sắp đến tuổi cần lên kế hoạch thu. Mọi mốc nêu dưới đây là quan sát chung trên cây chi Panax; mỗi vùng, mỗi điều kiện che bóng có thể lệch, nên bạn cần đối chiếu với cán bộ khuyến nông và chính sổ của trại mình.
Vì sao trại cần đoán tuổi trên cây đang sống
Một củ sâm đã đào lên thì tuổi đếm được trên thân rễ, nhưng khi ấy cây đã rời khỏi lô. Phần lớn quyết định của người làm trại lại phải đưa ra khi cây còn trong đất: năm nay lô nào để quả, lô nào ngắt ngồng hoa, lô nào sắp tới tuổi thu, lô nào nghi có cây dặm muộn trộn vào. Không ai đào cây lên để trả lời những câu đó, nên trại cần một phép đọc nhanh bằng mắt.
Lá kép là thứ dễ thấy nhất. Mỗi mùa mọc, cây sâm vươn một thân trên mặt đất, đầu thân mang một vòng lá kép. Số lá kép và số lá chét trên mỗi lá phản ánh sức của thân rễ bên dưới, mà sức thân rễ ở những năm đầu lại gắn chặt với tuổi. Vì thế đếm lá là cách kiểm tuổi rẻ nhất, không làm tổn thương cây và làm được cho hàng trăm cây trong một buổi.
Điểm cần nhớ ngay từ đầu: đếm lá là ước tuổi, không phải xác định tuổi. Nó tốt để phát hiện chỗ bất thường, chẳng hạn một luống ghi năm thứ tư mà phần lớn cây chỉ có một lá kép. Nó không đủ để ghi tuổi lên phiếu xuất lô. Phần cuối bài nói rõ con số nào đi vào sổ và con số nào chỉ để tham khảo.
Gọi đúng tên các phần của lá trước khi đếm
Thân khí sinh. Phần thân mọc lên khỏi mặt đất mỗi mùa, mảnh, thẳng, cuối mùa lụi đi. Mỗi năm cây thường chỉ có một thân; khi thấy hai thân sát nhau, nhiều khả năng đó là hai cây trồng quá gần hoặc một cây dặm cắm cạnh cây cũ, cần gạt lớp phủ xem gốc trước khi đếm.
Lá kép. Ở đầu thân mọc ra một vòng cuống lá. Mỗi cuống mang một nhóm lá chét xòe như bàn tay, cả nhóm đó gọi là một lá kép. Người trong nghề hay gọi là "tầng lá" hoặc "nhánh lá"; trong trại nên thống nhất một cách gọi để sổ ghi không lẫn.
Lá chét. Từng lá nhỏ trên một lá kép. Cây non thường có ít lá chét trên mỗi lá kép, cây lớn hơn có nhiều lá chét hơn. Đếm lá chét giúp phân biệt cây năm thứ nhất với cây năm thứ hai khi cả hai mới chỉ có một lá kép.
Cụm hoa ở giữa. Từ một tuổi nhất định, giữa vòng lá có một cuống mang cụm hoa, sau thành chùm quả đỏ. Cây có cụm hoa không chắc là cây già, nhưng cây chưa từng ra hoa thường còn non. Ghi riêng có hay không có cụm hoa, đừng gộp vào số lá.
Mầm ngủ dưới đất. Mầm cho năm sau nằm ở đầu thân rễ, sát mặt đất. Khi mầm hỏng, năm sau cây có thể không mọc thân. Đây là lý do một ô trống trên luống chưa chắc là cây chết, và cũng là lý do số lá năm nay không nói hết sức khỏe của củ.
Số lá kép thường thay đổi theo tuổi ra sao
Bảng dưới là mô hình hay được mô tả cho cây chi Panax trồng có chăm sóc. Đây là xu hướng chung để đối chiếu, không phải quy luật cho từng cây; điều kiện bóng che, độ cao và giống có thể kéo lệch một năm hoặc hơn. Bạn nên chụp ảnh vài cây mẫu có tuổi chắc chắn trong trại mình làm chuẩn riêng.
| Năm sinh trưởng | Hình lá thường gặp | Ghi chú khi đếm |
|---|---|---|
| Năm thứ nhất | Một lá kép, ít lá chét (thường ba) | Cây rất nhỏ, thường còn ở vườn ươm; dễ lẫn với cỏ mọc dưới lớp phủ |
| Năm thứ hai | Một lá kép, lá chét nhiều hơn (thường năm) | Phân biệt với năm đầu bằng số lá chét, không bằng chiều cao |
| Năm thứ ba | Thường hai lá kép | Nhiều trại chuyển cây ra lô quanh mốc này; cây vừa chuyển có thể tụt lá một năm |
| Năm thứ tư | Thường ba lá kép, bắt đầu có cụm hoa ở một phần cây | Từ đây sai số tăng dần |
| Năm thứ năm trở đi | Ba đến năm lá kép, số lá chững lại | Số lá gần như không còn nói được tuổi; dựa vào sổ lô và cây mẫu |
Cách đọc bảng đúng là đi theo chiều ngược lại: thấy một luống ghi năm thứ tư mà phần lớn cây chỉ có một lá kép năm lá chét, bạn biết luống ấy có vấn đề, có thể do cây dặm muộn, do cây vừa bị bệnh lá năm trước, hoặc do sổ ghi sai. Bảng không cho phép kết luận ngược lại rằng mọi cây ba lá kép đều đúng bốn năm.
Đếm một lô theo mẫu: các bước cho một buổi đi lô
Đếm từng cây trên cả lô vừa mất công vừa làm người đi lô dẫm vào luống. Cách hợp lý là đếm theo mẫu, ghi vào phiếu giấy hoặc sổ tay chống nước, rồi so với sổ lô ở lán trại.
- Chọn thời điểm cây đã xòe đủ lá và chưa có dấu hiệu lụi, thường là giữa mùa sinh trưởng. Đếm khi cây mới nhú mầm sẽ thiếu lá; đếm khi cây sắp lụi thì lá đã rụng bớt.
- Xác định ranh lô theo sơ đồ và cọc mốc, đi trên lối đi có sẵn, không bước lên mặt luống. Mang giày đã khử trùng như mọi lần vào lô.
- Chọn điểm mẫu rải đều: đi theo đường chéo của lô, cứ một khoảng cố định thì dừng và đếm toàn bộ cây trên một đoạn luống ngắn. Không chọn chỗ cây đẹp nhất hay xấu nhất.
- Với mỗi cây trong đoạn mẫu, ghi ba thứ: số lá kép, số lá chét trên lá kép lớn nhất, có cụm hoa hay không. Ô trống trên luống ghi riêng là ô trống, không ghi là cây chết.
- Tính tỷ lệ cây theo từng mức lá trong mẫu, ví dụ giả định: trong một trăm cây mẫu có bảy mươi cây ba lá kép, hai mươi cây hai lá kép, mười ô trống.
- Đối chiếu với tuổi trong sổ lô. Nếu phân bố số lá lệch rõ so với tuổi ghi, đánh dấu lô để kiểm thêm bằng cây mẫu bới cổ củ ở mục sau.
- Lưu phiếu kèm ngày, người đếm và ảnh chụp vài cây đại diện. Năm sau đếm lại đúng các đoạn mẫu cũ để thấy lô đi lên hay đi xuống.
Hai người cùng đi lô nên đếm chung vài đoạn đầu để thống nhất cách gọi lá kép và lá chét. Lệch cách đếm giữa người với người là nguồn sai số hay gặp hơn cả lệch giữa các cây.
Những trường hợp số lá đánh lừa người đếm
Số lá phản ánh sức cây trong năm đó, mà sức cây chịu tác động của nhiều thứ ngoài tuổi. Trước khi kết luận một lô sai tuổi, hãy loại trừ các khả năng sau.
- Cây vừa chuyển lô. Cây từ vườn ươm ra lô trồng thường mất sức một mùa, có thể ra ít lá hơn năm trước. Số lá năm chuyển lô không nên dùng để ước tuổi.
- Cây ngủ rồi thức lại. Cây nghỉ một hoặc vài năm không mọc thân, khi mọc lại thường yếu, số lá thấp hơn tuổi thật. Củ vẫn có tuổi nhưng lớn chậm.
- Bệnh lá hoặc mất lá sớm năm trước. Cây bị nấm lá, bị sên ăn, bị mưa đá dập lá thì năm sau thường tụt sức, ra ít lá.
- Bóng che quá dày hoặc quá thưa. Thiếu sáng làm cây vươn cao, lá mỏng; nắng gắt làm lá cháy mép, cây cũng tụt lá năm sau.
- Cây ở mép luống hoặc chỗ úng nước. Rễ bị ảnh hưởng nên cây ở đây thường kém hơn giữa luống cùng tuổi; điểm mẫu không nên dồn vào mép.
- Thân bị gãy giữa mùa. Thân gãy thì lá mất theo; cây không mọc lại thân trong năm đó, nhìn như ô trống.
- Cây dặm. Cây trồng bù vào chỗ chết thường trẻ hơn cả lô. Nếu sổ không ghi chỗ dặm, chúng làm phân bố số lá lệch xuống.
Phần lớn các trường hợp này để lại dấu vết trong nhật ký trại: ngày chuyển lô, ngày mưa đá, đợt bệnh lá, chỗ dặm. Vì vậy người đếm nên mở nhật ký trước khi ra lô, không phải sau khi đã kết luận.
Khi nào phải bới cổ củ để kiểm sẹo
Khi phân bố số lá lệch rõ so với tuổi trong sổ, hoặc khi lô đã quá năm thứ năm và số lá không còn nói được gì, trại cần nhìn thẳng vào thân rễ. Thân rễ là phần nằm ngay dưới mặt đất nối giữa củ và thân khí sinh; mỗi năm thân khí sinh lụi để lại một vết sẹo trên đó, nên đếm sẹo cho một con số sát tuổi hơn đếm lá. Cách đọc từng vết sẹo và các nguồn sai lệch đã có nhiều tài liệu mô tả; ở đây chỉ nói về việc tổ chức kiểm trong trại.
Chỉ bới vài cây mẫu cho mỗi lô cần kiểm, chọn ở các điểm khác nhau. Gạt lớp phủ, dùng que tre hoặc tay đeo găng nhẹ nhàng vén đất quanh cổ củ cho tới khi thấy đoạn thân rễ, không dùng dao, không nhổ cây. Đếm xong lấp đất, phủ lại đúng như cũ và ghi số cây đã bới vào sổ để lần sau không bới trùng. Việc này nên làm khi đất ẩm vừa, tránh lúc mưa dầm và tránh ngay trước mùa cây lụi.
Bới cổ củ vẫn là một tổn thương nhỏ. Không nên biến nó thành thói quen hằng năm cho cùng một cây, và người bới phải là người đã quen tay. Nếu trại không có ai làm việc này chắc tay, hãy mời cán bộ kỹ thuật làm mẫu một lần trước khi tự làm.
Đặt số lá cạnh sổ lô: con số nào đi vào hồ sơ
Trong hồ sơ trại, tuổi của một lô nên đến từ chuỗi ghi chép: ngày gieo hạt, ngày nảy mầm ở vườn ươm, ngày chuyển ra lô, các lần dặm cây. Đó là con số trại chứng minh được bằng giấy tờ của chính mình. Số lá kép và số sẹo trên cây mẫu là bằng chứng kiểm chéo, dùng để xác nhận rằng sổ không sai hoặc để phát hiện chỗ sai.
Khi hai nguồn khớp nhau, ghi kết quả kiểm vào sổ với ngày kiểm và người kiểm. Khi chúng lệch, đừng sửa tuổi trong sổ theo số lá. Hãy truy lại: có đợt dặm nào không ghi, có nhầm hai lô cạnh nhau, có cây ngủ hàng loạt sau một năm rét đậm hay không. Nếu không tìm ra nguyên nhân, ghi rõ trong sổ rằng lô này có phần cây không khớp tuổi, để khi thu hoạch phân loại riêng.
Cách làm này giúp trại tự tin khi người mua hoặc đối tác liên kết hỏi về tuổi. Bạn nói được tuổi lô theo sổ, cách trại đã kiểm chéo, và phần cây nào không chắc. Câu trả lời đó đáng tin hơn bất kỳ con số tròn nào.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm có năm lá kép thì chắc chắn là sâm già phải không?
Không chắc. Từ khoảng năm thứ năm, số lá kép thường chững lại nên một cây năm lá kép có thể năm tuổi hoặc lâu hơn nhiều. Số lá chỉ cho thấy cây đã qua giai đoạn non; tuổi cụ thể phải dựa vào sổ lô và kiểm sẹo trên cây mẫu.
Đếm lá có áp dụng được cho sâm Lai Châu không?
Xu hướng thêm lá kép theo năm ở những năm đầu là chung cho nhiều cây chi Panax, nên có thể dùng làm phép đọc nhanh. Tuy vậy điều kiện mùa đông Tây Bắc khác vùng Ngọc Linh, mốc từng năm có thể lệch; trại nên lấy cây có tuổi chắc chắn của mình làm chuẩn.
Một ô trống trên luống có phải cây đã chết không?
Chưa chắc. Cây có thể đang ngủ vì mầm hỏng hoặc thân gãy năm trước, củ vẫn còn trong đất. Nên ghi là ô trống, theo dõi thêm một hai mùa, chỉ bới kiểm khi cần quyết định dặm cây hoặc xử lý bệnh.
Có nên nhờ người ngoài trại vào đếm lá để định tuổi khi bán lô không?
Người ngoài đếm lá chỉ ra được ước lượng như trại tự đếm. Điều người mua cần là hồ sơ lô có ngày gieo, ngày chuyển lô và kết quả kiểm chéo. Bạn có thể mời họ cùng đi lô, nhưng nên đưa sổ ra trước con số đếm.
Đếm lá vào lúc nào trong năm là đúng nhất?
Khi lá đã xòe hết và chưa bắt đầu vàng lụi, thường là giữa mùa sinh trưởng. Mỗi trại nên chọn một khoảng thời gian cố định để năm này so được với năm khác, và ghi ngày đếm vào phiếu.