Phân loại củ sâm tại trại nghĩa là chia củ vừa đào thành các nhóm theo tiêu chí trại đặt sẵn — khối lượng, độ nguyên vẹn, tình trạng vỏ và rễ, tuổi theo sổ — rồi ghi mỗi nhóm thành một dòng trên phiếu xuất lô trước khi củ rời trại. Làm ở trại vì đó là nơi duy nhất còn biết chắc củ nào thuộc lô nào; ra khỏi cổng rồi thì thông tin ấy chỉ còn trên giấy.
Bài này viết cho người phụ trách lán trong mùa đào: dựng bàn phân loại thế nào, chia hạng theo những gì nhìn và cân được, xử lý củ gãy, củ dập, củ có vết bệnh ra sao, và phiếu xuất lô cần ghi những dòng nào. Việc rửa, sấy, chế biến nằm ở khâu sau và không bàn ở đây. Tiêu chí hạng là của riêng mỗi trại; các ví dụ trong bài chỉ là khung để trại tự điền.
Vì sao phải phân loại ngay tại trại
Củ sâm ra khỏi đất mang theo thông tin mà không ai khác ngoài trại nắm được: lô nào, luống nào, ai đào, củ gãy lúc đào hay lúc vận chuyển, cây có từng bị bệnh hay ngủ. Nếu củ được đổ chung vào một thùng rồi chuyển đi, người mua hoặc cơ sở chế biến chỉ còn cách tự chia theo mắt, và mọi chênh lệch về hạng sẽ thành tranh cãi. Trại mất quyền nói về chính sản phẩm của mình.
Phân loại tại trại còn giúp trại hiểu lô của mình. Một lô ghi sáu năm mà phần lớn củ rơi vào nhóm nhỏ là dấu hiệu có vấn đề trong quá trình chăm: bóng che, đất, bệnh, hay cây ngủ nhiều. Một lô có tỷ lệ củ gãy cao nói lên cách đào hoặc đất lúc đào chưa phù hợp. Những con số này chỉ có khi phân loại được làm có hệ thống, ngay trong mùa.
Cuối cùng, phân loại là điều kiện để bán đúng giá trị từng phần. Củ nguyên, đẹp không bị kéo xuống vì đi chung với củ gãy; củ lỗi được bán hoặc xử lý theo đúng tình trạng thật của nó, không bị trộn vào để nâng khối lượng rồi bị phát hiện về sau.
Tiêu chí trại có thể phân loại bằng mắt và cân
Trại không có phòng kiểm nghiệm, nên tiêu chí phân loại phải là thứ người ở lán quan sát và đo được. Bảng dưới là các tiêu chí thường dùng; mỗi trại tự đặt ngưỡng cho từng hạng và ghi thành văn bản dán ở bàn phân loại.
| Tiêu chí | Cách kiểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khối lượng từng củ | Cân điện tử nhỏ | Ngưỡng hạng do trại đặt; cân sau khi gỡ đất thô, không cân lúc còn bùn ướt |
| Độ nguyên vẹn | Nhìn củ chính, thân rễ, rễ con | Củ gãy thân rễ, mất củ chính tách riêng |
| Rễ con | Nhìn mức đầy đủ | Rễ con đứt nhiều làm giảm giá trị dù củ to |
| Vỏ và bề mặt | Nhìn vết trầy, dập, chỗ thâm, vết nứt | Vết dập mới từ vận chuyển ghi riêng với vết cũ |
| Dấu hiệu bệnh | Chỗ mềm, thâm, mùi lạ | Có dấu hiệu là tách khỏi nhóm thương phẩm ngay |
| Tuổi theo sổ | Phiếu đi kèm khay | Củ thuộc vị trí dặm hoặc cây ngủ đã ghi thì giữ đúng ghi chú |
| Thân rễ đếm được sẹo | Nhìn đoạn thân rễ | Không bắt buộc đếm từng củ; đếm mẫu để kiểm chéo sổ |
Ngưỡng của từng hạng nên được đặt trước mùa đào và giữ nguyên suốt mùa; đổi ngưỡng giữa chừng làm số liệu các lô không so được với nhau. Đừng cố tạo quá nhiều hạng. Ba bốn nhóm thương phẩm cộng một nhóm củ lỗi là đủ cho phần lớn trại; nhiều hạng hơn làm người phân loại phân vân và kết quả không ổn định giữa các ngày.
Dựng bàn phân loại và làm việc ở lán
Bàn phân loại là nơi củ dừng lâu nhất trong ngày đào, nên cách bố trí quyết định nhiều tới chất lượng.
- Đặt bàn ở chỗ râm, thoáng, đủ sáng để nhìn vết trên vỏ, không đặt sát cửa gió lùa.
- Mặt bàn lót vật liệu mềm, sạch; mỗi hạng một khay riêng có màu hoặc vị trí cố định để không nhầm.
- Chỉ mở một khay của một lô tại một thời điểm; xong lô này mới mở khay lô khác.
- Người phân loại gỡ nhẹ đất thô bằng tay hoặc chổi mềm, không dùng nước, không cạo.
- Cân và xếp từng củ vào khay hạng; củ phân vân để riêng cho người phụ trách quyết định cuối.
- Người ghi chép cộng số củ và khối lượng từng hạng, ghi ngay vào phiếu lô.
- Khay đã phân loại phủ vải thoáng, đặt lên kệ, dán phiếu ghi mã lô và hạng.
Nên có hai người phân loại cùng làm vài khay đầu để thống nhất cách nhìn. Sự khác biệt giữa người với người trong việc đánh giá "rễ con đầy đủ" hay "vết trầy nhỏ" thường lớn hơn người ta nghĩ.
Củ lỗi: tách riêng, ghi rõ, không giấu
Củ gãy khi đào. Giữ cả phần gãy nếu nhặt được, đặt chung một túi nhỏ để người mua thấy rõ đó là một củ. Ghi số củ gãy theo lô; tỷ lệ cao là tín hiệu cần xem lại cách đào.
Củ dập khi vận chuyển. Ghi riêng với củ gãy lúc đào, vì nguyên nhân khác nhau và cách sửa khác nhau: khay, lối đi, cách xếp.
Củ có dấu hiệu bệnh. Tách ngay khỏi bàn chung, để ở khu riêng, xử lý theo quyết định đã định trước cho củ bệnh. Không cắt bỏ phần hỏng rồi đưa lại vào nhóm thương phẩm.
Củ nhỏ bất thường so với tuổi. Thường là cây ngủ hoặc cây dặm. Nếu sổ ghi được vị trí, phân loại đúng theo ghi chú; nếu không, xếp vào nhóm nhỏ, không gán tuổi khác đi.
Củ nghi lẫn lô. Củ tìm thấy ở khay không đúng mã, hoặc khay mất phiếu, đặt riêng và ghi "không xác định lô". Thà bán thấp hơn còn hơn làm hỏng độ tin của cả phiếu xuất.
Những điều không làm khi phân loại
Mùa đào luôn có áp lực làm cho củ "đẹp hơn" trước khi bán. Một số việc trông vô hại nhưng làm mất giá trị hồ sơ hoặc lừa người mua.
- Không cắt tỉa rễ con cho gọn rồi xếp vào hạng cao, vì rễ con là một phần giá trị và người mua có kinh nghiệm nhận ra ngay.
- Không ghép, buộc hoặc dán phần gãy để trông như củ nguyên.
- Không rửa kỹ hay ngâm nước cho củ trắng đẹp; củ dễ hỏng và mất lớp bảo vệ.
- Không trộn củ của hai lô khác tuổi để làm tròn một khối lượng.
- Không đưa củ từ bên ngoài trại vào bàn phân loại, kể cả củ "của người quen trồng cùng vùng".
- Không nâng hạng vì người mua quen hay vì đang thiếu hàng hạng cao.
Mỗi việc trên có thể đem lại chút lợi trước mắt, nhưng chỉ cần một lần bị phát hiện là mọi phiếu xuất lô về sau của trại đều bị nghi ngờ.
Phiếu xuất lô cần có những dòng nào
Phiếu xuất lô là giấy đi theo củ ra khỏi trại. Nó nối sổ trại với hồ sơ của người mua hoặc cơ sở chế biến. Một mẫu gọn có thể gồm:
| Mục | Nội dung | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Thông tin trại | Tên trại, khu vực trồng theo đơn vị hành chính hiện hành | Để truy về nơi trồng |
| Mã lô và tuổi | Mã lô, tuổi theo sổ, mốc tính tuổi | Tuổi luôn kèm mốc để không hiểu nhầm |
| Nguồn giống | Lô cây mẹ hoặc nơi cung cấp giống, mã hồ sơ giống | Chứng minh cây trồng có nguồn rõ |
| Ngày đào và ngày xuất | Hai ngày riêng | Biết củ đã nằm ở trại bao lâu |
| Số củ, khối lượng theo hạng | Mỗi hạng một dòng, kể cả củ lỗi | Khớp với sổ phân loại |
| Ghi chú đặc biệt | Cây dặm, cây ngủ, phần thu tỉa, củ không xác định lô | Minh bạch phần không chắc |
| Người lập và người nhận | Họ tên, chữ ký hai bên | Xác nhận bàn giao |
Phiếu nên lập thành hai bản, trại giữ một bản cùng sổ phân loại. Khi có yêu cầu kiểm tra nguồn gốc theo quy định hiện hành hoặc theo yêu cầu của người mua, trại chỉ việc mở hai cuốn sổ này ra là trả lời được.
Đọc lại số liệu phân loại sau mỗi mùa đào
Sổ phân loại không chỉ để bán hàng. Cuối mùa, đặt kết quả của từng lô cạnh nhau: tỷ lệ củ theo hạng, tỷ lệ củ gãy, tỷ lệ củ dập, số củ có dấu hiệu bệnh, số củ không xác định lô. Những tỷ lệ này cho trại một bức tranh mà khi đi lô không thấy được, vì nó nằm dưới đất suốt nhiều năm.
Một lô có tỷ lệ củ nhỏ cao bất thường so với các lô cùng tuổi gợi ý xem lại bóng che, độ dốc, thoát nước hay lịch sử bệnh lá của lô đó. Tỷ lệ củ gãy cao ở một nhóm người đào cụ thể gợi ý cần hướng dẫn lại thao tác. Tỷ lệ củ dập tăng ở các khay đi đường dài gợi ý đổi cách xếp khay hay vật liệu lót. Củ không xác định lô xuất hiện nhiều là dấu hiệu khâu ghi chép ở lô đang hở.
Ghi các nhận xét này vào sổ kỹ thuật của trại cùng đề xuất sửa cho mùa sau. Khi trại lập lô mới hoặc chuẩn bị mùa đào năm tới, những dòng này là thứ đầu tiên nên đọc lại, vì chúng đến từ chính củ của trại chứ không phải từ lời khuyên chung.
Bàn giao củ: người mua kiểm gì và trại nên chủ động gì
Khi bàn giao, mời người mua cùng mở khay, cân lại vài nhóm và đối chiếu với phiếu. Việc này mất thêm thời gian nhưng tránh được tranh cãi về sau, nhất là chuyện hao khối lượng do củ mất nước trên đường. Ghi khối lượng tại thời điểm bàn giao, có chữ ký hai bên. Nếu củ còn phải đi một quãng đường dài xuống núi trước khi tới tay người mua, thỏa thuận trước bên nào chịu phần hao do mất nước và dập trên đường, để không phải bàn lại lúc đã giao hàng.
Trại cũng nên chủ động nói trước về những phần không chắc: củ nhỏ do cây ngủ, củ không xác định lô, tỷ lệ củ gãy. Người mua lâu năm đánh giá cao sự minh bạch này hơn là một lô "toàn hàng đẹp" mà về sau phát hiện có vấn đề.
Nếu trại liên kết với hợp tác xã hay doanh nghiệp bao tiêu, nên thống nhất mẫu phiếu và tiêu chí hạng ngay từ đầu hợp đồng, kể cả cách xử lý củ lỗi. Khi hai bên dùng cùng một bảng tiêu chí, việc bàn giao gần như chỉ còn là đối chiếu số.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rửa sạch củ sâm trước khi phân loại cho dễ nhìn không?
Không nên rửa kỹ tại trại. Gỡ nhẹ đất thô bằng tay hoặc chổi mềm là đủ để nhìn vỏ và rễ. Rửa nước làm củ dễ hỏng và thuộc về khâu sơ chế ở nơi có điều kiện phù hợp.
Chia bao nhiêu hạng củ là hợp lý?
Phần lớn trại chỉ cần ba bốn hạng thương phẩm cộng một nhóm củ lỗi. Nhiều hạng hơn làm người phân loại khó quyết định và kết quả giữa các ngày không ổn định.
Củ gãy có bán được không?
Có, nhưng phải ghi và bán đúng là củ gãy. Giữ phần gãy cùng túi với củ chính nếu nhặt được. Không ghép lại hay xếp vào hạng củ nguyên.
Phiếu xuất lô có bắt buộc không?
Yêu cầu giấy tờ cụ thể tùy quy định hiện hành và yêu cầu của bên mua, bạn nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương. Dù không bắt buộc, phiếu xuất lô là cách duy nhất để trại chứng minh nguồn gốc củ của mình.
Nếu khay bị mất phiếu giữa đường từ lô xuống lán thì sao?
Đặt riêng toàn bộ khay đó, ghi là không xác định lô, rồi cố truy lại bằng sổ của người ghi chép ở lô. Nếu không truy được, bán hoặc xử lý như hàng không xác định lô, không gán vào lô nào cho đủ số.