Ngắt ngồng hoa hay để quả là quyết định theo lô, không phải theo cây: lô đang nuôi củ để thu hoạch thường được ngắt ngồng sớm cho cây dồn sức xuống thân rễ, còn lô được chọn làm nguồn giống thì để hoa kết quả và thu quả chín đỏ theo nhiều đợt. Trại để quả tràn lan trên mọi lô vừa tốn sức cây vừa khó kiểm nguồn hạt.
Với sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, cây đến một tuổi nhất định mới bắt đầu ra cụm hoa ở giữa vòng lá; từ đó mỗi năm người làm trại phải chọn. Bài này nói về cách chia lô, thời điểm ngắt, thao tác ngắt không làm hại thân, và cách tổ chức thu quả chín để hạt đi đúng về vườn ươm với hồ sơ đầy đủ. Phần xử lý hạt cho nảy mầm thuộc khâu vườn ươm và không nhắc lại ở đây.
Vì sao một ngồng hoa lại liên quan tới củ
Cây sâm có một nguồn dự trữ chính là thân rễ và củ dưới đất. Mỗi mùa, lá quang hợp tạo ra chất nuôi cây; một phần dùng cho thân lá, phần còn lại được chuyển xuống dự trữ cho năm sau. Khi cây ra hoa và nuôi một chùm quả, một phần đáng kể chất ấy đi vào quả và hạt. Đó là lý do người trồng sâm ở nhiều nước có tập quán ngắt cụm hoa ở những lô không lấy giống, để cây dồn sức nuôi phần dưới đất.
Mức lợi cụ thể của việc ngắt ngồng phụ thuộc loài, tuổi cây và điều kiện trại; các con số cụ thể nên lấy từ tài liệu khuyến nông và theo dõi của chính trại, không nên tin vào những tỷ lệ tăng trọng truyền miệng. Điều chắc chắn hơn là nguyên lý: quả và hạt là một khoản chi của cây, và trại chỉ nên chi khoản đó ở những lô thật sự cần hạt.
Cũng nên nhớ rằng ngắt ngồng không bù được cho những thiếu sót khác. Một lô thiếu bóng che, đất úng hay bệnh lá kéo dài thì dù ngắt hết ngồng, củ vẫn không lớn như mong đợi. Ngắt ngồng chỉ là một trong nhiều việc giúp cây giữ sức, và nó có ý nghĩa nhất khi các việc căn bản khác đã được làm đúng.
Mặt khác, quả và hạt là nguồn giống của chính trại. Một trại muốn tự chủ cây giống, giữ được dòng cây đã thích nghi với vùng mình, thì phải có lô để quả. Vì thế câu hỏi không phải "ngắt hay không" mà là "lô nào ngắt, lô nào để", và câu trả lời nên được ghi vào kế hoạch năm của trại từ đầu mùa.
Chia lô theo mục đích: ngắt, để quả hay thu ngồng
Bảng sau là cách chia hay gặp ở trại có nhiều lô với tuổi khác nhau. Trại nhỏ có thể chỉ cần hai nhóm: lô nuôi củ và lô giống.
| Nhóm lô | Xử lý ngồng hoa | Lý do | Điều cần ghi sổ |
|---|---|---|---|
| Lô nuôi củ, còn vài năm mới thu | Ngắt sớm khi ngồng vừa vươn | Dồn sức cho thân rễ | Ngày ngắt, tỷ lệ cây có ngồng |
| Lô sắp thu trong một hai năm | Thường vẫn ngắt | Củ đang ở giai đoạn quyết định kích thước | Như trên, kèm ghi chú kế hoạch thu |
| Lô giống được chọn | Để hoa, để quả chín | Lấy hạt có nguồn gốc rõ | Mã lô cây mẹ, ngày ra hoa, các đợt hái quả |
| Cây yếu, cây bệnh trong lô giống | Ngắt hoặc loại khỏi danh sách cây mẹ | Không lấy hạt từ cây kém | Vị trí cây loại |
| Lô có nhu cầu thu ngồng làm sản phẩm | Ngắt khi nụ đạt độ trại quy ước | Tận dụng ngồng ngắt thay vì bỏ | Khối lượng ngồng, lô nguồn |
Dòng cuối chỉ áp dụng khi trại có đầu ra hợp pháp cho ngồng hoa và có khâu sơ chế đúng quy định; nếu không, ngồng ngắt có thể ủ cùng phế phụ phẩm của trại. Không nên để một lô vừa là lô giống vừa bị thu ngồng, vì người hái sẽ lẫn cây cần giữ với cây được ngắt.
Ngắt ngồng hoa đúng cách trên lô nuôi củ
Ngắt ngồng là việc nhỏ nhưng làm trên hàng nghìn cây, nên sai thao tác một chút là tổn thương cộng dồn. Một quy trình gọn:
- Chọn lúc ngồng đã vươn rõ khỏi vòng lá nhưng nụ còn non. Ngắt quá sớm dễ chạm vào đầu thân; quá muộn thì cây đã tốn sức nuôi nụ.
- Người ngắt rửa tay hoặc thay găng sạch trước khi vào lô; dụng cụ cắt nếu dùng thì lau khử trùng giữa các lô để hạn chế lây bệnh lá.
- Một tay giữ nhẹ phần thân dưới vòng lá, tay kia ngắt hoặc cắt cuống hoa sát chỗ nó tách ra, không kéo giật lên vì có thể làm lung lay cổ củ.
- Không ngắt khi lá còn ướt sau mưa hoặc sương dày; vết ngắt khô chậm dễ là chỗ nấm bám. Nếu buộc phải làm, đợi lá ráo.
- Gom ngồng ngắt vào giỏ, mang ra khỏi lô, không vứt lại trên luống.
- Ghi ngày, lô, tỷ lệ cây đã ngắt. Đi lại lô sau vài tuần vì một số cây ra ngồng muộn.
Nếu lô có cây bệnh lá, ngắt ở phần cây khỏe trước, phần nghi bệnh sau cùng, rồi khử trùng tay và dụng cụ. Đây cũng là lúc tốt để ghi nhận cây bệnh vào nhật ký sâu bệnh.
Chọn cây mẹ trong lô giống
Lô giống không có nghĩa là mọi cây trong lô đều được để quả. Trong lô vẫn có cây yếu, cây ra lá bất thường, cây từng bị bệnh nặng, cây dặm không rõ nguồn. Trại nên đi lô vào đầu mùa, khi cây vừa xòe lá và ngồng mới vươn, để chọn cây mẹ: cây khỏe, đủ lá theo tuổi, không có dấu hiệu bệnh, nằm ở vị trí không quá mép luống.
Cây được chọn cắm que đánh dấu, cây không được chọn thì ngắt ngồng như lô nuôi củ. Cách này vừa nâng chất lượng hạt vừa giúp người hái quả sau này chỉ hái trên cây có que, không hái lẫn. Tiêu chí chọn cụ thể nên bàn với cán bộ kỹ thuật hoặc đơn vị cung cấp giống ban đầu, nhất là khi trại muốn giữ đúng đặc điểm giống đã đăng ký nguồn gốc.
Đừng quên rằng hạt chỉ có giá trị giống khi nguồn gốc của cây mẹ rõ ràng. Lô giống phải là lô mà trại có đủ hồ sơ: cây từ đâu, trồng năm nào, đã qua những đợt bệnh nào. Hạt từ một lô không rõ nguồn, dù quả đẹp, nên dùng hạn chế hoặc không dùng làm giống.
Thu quả chín: hái theo đợt, không hái một lần
Quả không chín cùng lúc. Trong một chùm, quả ở ngoài và quả ở giữa có thể chín lệch nhau; giữa các cây trong lô càng lệch. Hái một lần là lấy cả quả xanh lẫn quả chín, hạt không đều. Trại thường hái làm nhiều đợt, mỗi đợt chỉ lấy quả đã đỏ hẳn.
Mùa quả là mùa bị phá. Quả đỏ thu hút chim, chuột và cả người ngoài. Lô giống trong mùa quả cần đi kiểm dày hơn, có thể che lưới mảnh quanh chùm quả hoặc tăng ca canh. Ghi lại dấu hiệu bị ăn để điều chỉnh đợt hái.
Hái bằng tay, không bẻ cả cuống. Nhặt từng quả chín hoặc cắt phần chùm đã chín, không giật cả cuống hoa vì có thể kéo theo thân. Đựng trong giỏ thoáng, không dồn nhiều lớp làm dập quả.
Mỗi lô một giỏ, một phiếu. Không đổ quả của hai lô vào một giỏ. Mỗi giỏ có phiếu ghi mã lô, ngày hái, người hái, ước lượng khối lượng. Đây là điểm bắt đầu của chuỗi hồ sơ giống.
Giao ngay cho vườn ươm. Hạt sâm thường được nhắc là không chịu được để khô lâu; quả hái xong nên chuyển ngay về khâu xử lý hạt của trại theo quy trình riêng, không để qua đêm trong lán ẩm hay phơi nắng.
Quả, hạt ra khỏi trại: giấy tờ và giới hạn
Trong mùa quả, trại thường được hỏi mua quả và hạt. Đây là chỗ cần cẩn trọng. Hạt và cây giống của các loài sâm quý thuộc diện được quản lý về nguồn gen và nguồn gốc giống; việc mua bán, vận chuyển hay mang ra nước ngoài có thể chịu những quy định riêng. Trước khi bán hay cho hạt ra khỏi trại, bạn nên hỏi cơ quan nông nghiệp, kiểm lâm địa phương về quy định hiện hành và giữ đầy đủ phiếu lô, không giao hàng chỉ bằng lời.
Một lý do nữa để giữ hạt trong trại là kiểm soát giống. Hạt bán ra không có hồ sơ có thể quay lại thị trường dưới tên trại mình, gắn với chất lượng mà trại không kiểm được. Nhiều trại chọn chỉ dùng hạt cho vườn ươm của chính mình và các hộ liên kết có thỏa thuận rõ ràng.
Nếu trại có kế hoạch cung cấp giống, việc đó nên được tổ chức như một mảng riêng với hồ sơ, quy trình và trách nhiệm riêng, không phải bán tranh thủ trong mùa quả.
Sổ mùa hoa quả: những gì nên ghi mỗi năm
Phần lớn trại chỉ ghi khối lượng quả thu được. Như vậy là thiếu, vì những con số quan trọng nhất cho quyết định năm sau nằm ở các khâu trước. Một trang sổ mùa hoa quả cho mỗi lô nên có:
- Tỷ lệ cây có ngồng. Đếm trên các đoạn mẫu cố định như khi đếm lá. Con số này tăng dần theo tuổi lô và cho biết lô đã bước vào giai đoạn ra hoa đều hay chưa.
- Ngày ngồng vươn rõ và ngày ngắt. Qua vài năm, trại có lịch ngắt riêng cho từng độ cao, từng kiểu che bóng, sát hơn mọi lịch chung.
- Số cây mẹ được chọn và số cây bị loại ở lô giống, kèm lý do loại: yếu, bệnh, dặm không rõ nguồn.
- Từng đợt hái quả: ngày, khối lượng ước tính, tỷ lệ quả chín đỏ trong đợt, dấu hiệu bị chim chuột ăn.
- Thời tiết bất thường trong mùa hoa: mưa kéo dài, gió lốc, rét muộn. Mùa hoa gặp mưa dầm thường đậu quả kém, ghi lại để không đổ lỗi nhầm cho cây mẹ.
- Nơi nhận quả: luống ươm nào, ngày giao, người nhận. Dòng này nối sổ mùa quả với sổ vườn ươm.
Sau ba bốn năm ghi đều, đặt sổ mùa hoa quả cạnh sổ đếm lá và kết quả đào củ, trại sẽ tự trả lời được câu hỏi mà không tài liệu chung nào trả lời thay: ở điều kiện của trại mình, ngắt ngồng sớm có làm củ khác đi rõ rệt không, và lô giống có bị tụt sức sau mỗi mùa quả không.
Câu hỏi thường gặp
Ngắt ngồng hoa có làm cây sâm yếu đi không?
Ngắt đúng lúc và đúng thao tác thì tổn thương nhỏ hơn nhiều so với việc để cây nuôi cả chùm quả. Rủi ro nằm ở cách ngắt: giật mạnh làm lung lay cổ củ, ngắt khi lá ướt dễ để lại chỗ cho nấm bám.
Cây sâm bao nhiêu tuổi thì mới ra hoa?
Thường phải qua vài năm đầu cây mới ra cụm hoa, và không phải mọi cây cùng tuổi ra hoa cùng năm. Mốc cụ thể thay đổi theo loài và điều kiện trại; bạn nên theo dõi tỷ lệ cây có ngồng trên từng lô qua các năm.
Có nên để quả trên lô sắp thu hoạch để tận dụng hạt không?
Nhiều trại không làm vậy vì những năm cuối là lúc củ đang lớn. Nếu cần hạt, nên dành một lô giống riêng có hồ sơ cây mẹ đầy đủ thay vì lấy hạt rải rác từ lô thu hoạch.
Quả sâm bị chim ăn nhiều thì xử lý thế nào?
Hái theo đợt dày hơn để quả không đứng lâu trên cây, che lưới mảnh quanh chùm quả ở lô giống và tăng kiểm lô vào sáng sớm, chiều tối. Không dùng bẫy hay chất độc có thể gây hại cho động vật rừng.
Ngồng hoa ngắt ra có bán được không?
Chỉ khi trại có đầu ra hợp pháp, khâu sơ chế và hồ sơ nguồn gốc đúng quy định cho sản phẩm đó. Nếu chưa có, đừng tự bán lẻ; ngồng có thể ủ cùng phế phụ phẩm của trại.