Một ngày đào sâm trên dốc núi thành công khi có bốn thứ chuẩn bị từ trước: một cửa sổ thời tiết khô ráo vài ngày, một đội được chia việc rõ ràng, dụng cụ phù hợp với đất dốc, và đường đưa củ từ lô xuống lán không phải vác qua chỗ trơn. Phần đào củ chỉ là khâu giữa; phần lớn củ gãy, củ dập và tai nạn lao động đến từ các khâu trước và sau nó.
Bài này đi qua cách tổ chức một đợt thu hoạch cho trại sâm ở vùng núi cao như Ngọc Linh, nơi lô trồng nằm trên sườn dốc, đường mòn hẹp và thời tiết đổi nhanh. Việc quyết định lô nào đến tuổi thu đã được làm từ trước; ở đây chỉ bàn chuyện làm sao để ngày đào diễn ra gọn, an toàn và giữ được chất lượng củ cùng hồ sơ lô.
Chọn ngày: cửa sổ thời tiết quan trọng hơn ngày đẹp
Trên núi cao, một ngày nắng chưa đủ. Điều cần là chuỗi vài ngày không mưa lớn: ngày trước để đất ráo bớt, ngày đào, và ngày sau để kịp đưa củ xuống và dọn lô. Đất quá ướt làm đất bám chặt vào củ và rễ con, người đào phải giật mạnh hơn, dễ gãy; đường mòn trơn, người vác dễ ngã. Đất quá khô sau đợt nắng dài thì cứng, phải dùng lực nhiều, cũng dễ làm đứt rễ.
Trại nên theo dõi dự báo thời tiết từ một hai tuần trước, kết hợp kinh nghiệm của người tại chỗ về sương mù và mưa chiều theo mùa. Khi đã chọn được cửa sổ, báo trước cho đội và chuẩn bị sẵn phương án dừng: nếu mưa đến giữa ngày thì dừng ở luống nào, che phần củ đã đào thế nào, lấp tạm phần luống đang đào dở ra sao.
Một sai lầm hay gặp là cố đào cho xong cả lô trong một ngày vì đã huy động người. Nếu thời tiết xấu đi, dừng lại và quay lại sau gần như luôn rẻ hơn việc đào vội trong mưa, làm hỏng củ và đặt người vào nguy hiểm trên dốc trơn.
Chia đội: mỗi người một việc rõ ràng
Một đợt đào có nhiều việc diễn ra cùng lúc. Khi ai cũng làm mọi việc, củ dễ bị bỏ quên dưới nắng, phiếu lô bị bỏ trống, và người vác đi lại trên luống. Bảng sau là cách chia hay dùng cho trại cỡ vừa; trại nhỏ có thể gộp vai trò nhưng nên giữ người ghi chép riêng.
| Vai trò | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người điều phối | Quyết định luống đào, theo dõi thời tiết, dừng khi cần | Không đào, đi khắp lô để nhìn toàn cảnh |
| Người đào | Xới đất, nhấc củ | Người quen tay, làm theo luống được giao |
| Người nhặt và giữ củ | Gỡ đất thô, đặt củ vào khay, che mát | Không rửa củ tại lô, không để củ dưới nắng |
| Người ghi chép | Ghi mã lô, số củ, củ gãy, củ bệnh, người đào | Đi kèm khay, ghi ngay chứ không ghi cuối ngày |
| Người vận chuyển | Đưa khay từ lô xuống lán | Đi đúng lối đi, không cắt ngang luống |
| Người canh và hỗ trợ | Giữ an toàn khu vực, canh củ tại lán | Mùa đào là lúc rủi ro mất trộm cao nhất |
Số người cụ thể tùy quy mô lô và độ dốc. Điều quan trọng hơn số lượng là mỗi khay củ luôn có người chịu trách nhiệm từ lúc ra khỏi đất tới lúc vào lán, và phiếu lô luôn đi cùng khay.
Dụng cụ và vật tư nên chuẩn bị
Đất trồng sâm dưới tán rừng thường tơi, nhiều mùn, nhưng có rễ cây rừng và đá xen lẫn. Dụng cụ nặng, sắc dễ làm gãy củ; dụng cụ quá nhỏ làm chậm việc. Danh sách gợi ý:
- Xẻng tay, cuốc nhỏ lưỡi hẹp và que tre dẹt để nới đất quanh củ; tránh mai, thuổng lưỡi to dùng ở ruộng đồng bằng.
- Găng tay vải cho người nhặt củ để không làm trầy vỏ; găng chống trơn cho người đào.
- Khay hoặc rổ nông có lót vật liệu mềm, để củ nằm một lớp, không chồng nhiều tầng.
- Vải thoáng hoặc lá rộng để che khay khỏi nắng và gió khô.
- Sổ ghi chép chống nước, bút chì, phiếu lô in sẵn ô trống để điền tại chỗ.
- Dây, cọc tạm để đánh dấu luống đã đào, đang đào, chưa đào.
- Bộ sơ cứu, dây thừng hỗ trợ ở đoạn dốc, áo mưa, giày đế bám cho mọi người.
- Dung dịch và chậu nhỏ để khử trùng dụng cụ khi chuyển giữa các lô.
Kiểm và phân dụng cụ từ chiều hôm trước tại lán, không để sáng sớm mới lục tìm. Một ngày đào thường bắt đầu sớm để tranh thủ thời tiết, mất nửa giờ vì thiếu dụng cụ là mất một phần cửa sổ đẹp.
Trình tự đào một luống trên dốc
Trên đất dốc, thứ tự đào ảnh hưởng tới cả độ an toàn lẫn chất lượng củ. Trình tự gợi ý cho mỗi luống:
- Đánh dấu luống đang đào bằng cọc tạm, ghi mã lô và số luống lên phiếu.
- Dọn lớp phủ và phần thân lá còn lại sang một bên, gom ra khỏi luống.
- Đào từ phía dưới dốc lên phía trên, để đất xới ra không trôi xuống vùi phần củ chưa đào và người đào luôn đứng ở chỗ vững.
- Xới đất cách gốc một khoảng, nới dần từ ngoài vào, rồi nhấc cả cụm củ và đất bằng tay, gỡ đất thô nhẹ nhàng.
- Đặt củ vào khay ngay, một lớp, rễ con duỗi tự nhiên; củ gãy, củ có vết bệnh đặt vào khay riêng.
- Người ghi chép đếm và ghi vào phiếu trước khi khay rời khỏi luống.
- Đào xong luống, san lại đất cho phẳng để mưa không xói thành rãnh, rồi chuyển cọc sang luống kế tiếp.
Đào từ dưới lên nghe ngược với thói quen đi lại trên dốc, nhưng nó tránh được việc đất xới chảy xuống chôn vùi phần chưa đào và giữ người đào ở thế đứng chắc hơn.
Giữ củ nguyên vẹn trên dốc
Củ sâm có giá trị không chỉ ở thân rễ và củ chính mà còn ở hình dáng nguyên vẹn, rễ con đầy đủ. Trên dốc, củ hay gãy vì ba lý do: người đào đứng không vững nên dùng lực không đều; củ mọc lệch theo hướng dốc nên dụng cụ chọc trúng; và củ đã nhấc lên bị đặt tạm trên mặt đất rồi lăn xuống. Mỗi lý do có cách tránh riêng: chỗ đứng vững, nới đất rộng hơn ở phía dưới dốc, và có khay đặt sẵn ngay cạnh luống.
Không rửa củ tại lô. Đất bám nhẹ giúp củ không mất nước và bảo vệ vỏ trong lúc vận chuyển. Việc làm sạch, phân loại chi tiết và sơ chế thuộc các khâu sau ở lán hoặc cơ sở chế biến. Tại lô chỉ gỡ phần đất thô, cục đất lớn, đá sỏi có thể làm trầy củ khi khay di chuyển.
Củ đã nhấc lên nên được che khỏi nắng gió càng sớm càng tốt. Trên núi cao, nắng giữa trưa và gió có thể làm vỏ củ khô và nhăn chỉ sau một thời gian ngắn. Khay đặt ở chỗ râm, phủ vải thoáng, không đặt sát đất ướt.
An toàn lao động trên dốc trong ngày đào
Đường đi phải có trước. Lối đi giữa các luống, bậc đất hoặc bậc gỗ ở đoạn dốc nên được kiểm và gia cố trước ngày đào. Ngày đào có nhiều người đi lại mang vác, lối đi yếu sẽ sạt.
Không vác nặng trên đoạn trơn. Chia khay nhỏ, đi nhiều chuyến thay vì một người vác cả bao lớn. Đoạn dốc nhất nên có dây bám hoặc người đứng hỗ trợ chuyền tay.
Quan sát dấu hiệu sạt lở. Sau những đợt mưa dài, mép taluy, vết nứt trên đất, nước rỉ bất thường là dấu hiệu cần dừng việc ở khu vực đó. Người điều phối có quyền dừng mà không cần hỏi ý ai.
Cẩn thận rắn và côn trùng. Khi dọn lớp phủ và xới đất dưới tán rừng, có thể gặp rắn, rết, ong. Mang giày cao cổ, găng, dùng que gạt lớp phủ trước khi thò tay. Người bị cắn đốt cần được đưa xuống và tới cơ sở y tế gần nhất, không tự xử lý theo truyền miệng.
Rét và mưa đổi nhanh. Trời núi có thể chuyển lạnh và mưa trong vòng một giờ. Mọi người mang áo mưa, áo ấm; người điều phối cho dừng sớm thay vì để đội làm trong mưa lạnh tới chiều.
Đưa củ từ lô xuống lán và qua đêm an toàn
Khay củ xuống tới lán không có nghĩa là xong. Lán cần một chỗ râm mát, thông gió, có kệ để khay không đặt sát nền ẩm, và tách khu củ khỏe với khu củ gãy, củ bệnh. Mỗi khay giữ nguyên phiếu lô; người canh lán đối chiếu số khay nhận được với số khay người ghi chép đã ghi ở lô.
Củ thường được chuyển tiếp xuống núi hoặc tới khâu sơ chế trong thời gian ngắn nhất có thể. Khi đường xuống dài, dùng thùng có lót mềm, xếp củ một hai lớp, giữ thoáng, không bọc kín ni lông khiến củ đọng hơi nước. Người vận chuyển mang theo bản sao phiếu lô; bản gốc giữ ở trại.
Mùa đào cũng là mùa trại dễ bị để ý nhất. Củ qua đêm ở lán cần người canh, khu để củ có khóa, và số lượng không được nói ra ngoài. Đợt đào nên kết thúc bằng một lần đối chiếu cuối ngày: số củ ghi tại lô, số củ nhận tại lán, số củ giao xuống núi phải khớp nhau. Lệch ở đâu thì tìm ngay hôm đó, không để tới hôm sau.
Sau ngày đào: dọn lô và để đất nghỉ
Lô vừa đào xong không nên để trống trơn trước mùa mưa. Đất đã xới trên dốc rất dễ bị xói; chỉ một trận mưa lớn có thể cuốn lớp đất mặt nhiều mùn xuống chân dốc và làm hỏng lối đi. Trại nên san phẳng, phủ lại bằng lá rừng hoặc vật liệu phủ sẵn có, và kiểm các rãnh thoát nước quanh lô ngay trong những ngày sau khi đào.
Phần thân lá, lớp phủ cũ và củ bệnh gom từ lô cần được đưa ra xa khu trồng. Phần không bệnh có thể ủ cùng phế phụ phẩm của trại; phần có bệnh xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, không vứt xuống suối hay rìa rừng nơi nước chảy qua các lô khác.
Trồng lại sâm ngay trên đất vừa thu hoạch là chuyện nhiều người trồng sâm ở các nước đã cảnh báo: cây chi Panax trồng lặp lại trên cùng một nền đất thường kém và nhiều bệnh hơn. Mức độ và thời gian cần để đất nghỉ ở điều kiện Việt Nam chưa có con số chung đáng tin; trại nên hỏi cơ quan khuyến nông, ghi lô đã thu vào sổ là lô nghỉ, và không tự ý xuống giống mới lên đó chỉ vì đất đã sẵn luống.
Câu hỏi thường gặp
Đào sâm vào buổi nào trong ngày là tốt nhất?
Buổi sáng sau khi sương tan và đất ráo bề mặt thường thuận nhất, vì còn mát và nhiều giờ trước khi mưa chiều có thể tới. Tránh đào giữa trưa nắng gắt khi củ dễ mất nước nếu chưa kịp che.
Có nên rửa củ sâm ngay sau khi đào cho sạch không?
Không nên rửa tại lô. Để lại lớp đất mỏng giúp củ giữ ẩm và bảo vệ vỏ khi vận chuyển. Việc làm sạch thuộc khâu sau, ở nơi có nước sạch và quy trình phù hợp.
Củ bị gãy khi đào thì xử lý thế nào?
Đặt vào khay riêng, ghi số lượng vào phiếu, giữ cả phần gãy nếu nhặt được. Củ gãy vẫn có giá trị nhưng phải phân loại riêng, không trộn với củ nguyên.
Một đội cần bao nhiêu người cho một lô?
Tùy diện tích, độ dốc và mật độ cây, không có con số chung. Điều cần giữ là đủ các vai trò: người điều phối, người đào, người nhặt củ, người ghi chép, người vận chuyển và người canh.
Đang đào thì trời mưa to phải làm gì?
Dừng đào, đưa các khay đã có củ về chỗ che, lấp tạm và phủ lại phần luống đang đào dở, đánh dấu chỗ dừng trên phiếu. Không cố đào tiếp trên đất trơn vì vừa hỏng củ vừa nguy hiểm cho người.