Trên trại sâm, sên trần và ốc sên là nhóm hại mầm non nặng nhất vào đầu mùa mưa; ngoài ra còn có sâu ăn lá, rệp chích hút lá non, sâu xám và dế cắn gốc cây con. Phần lớn có thể giữ ở mức thấp bằng việc kiểm tra đúng giờ, bắt tay, dọn chỗ trú và giữ thiên địch, trước khi phải tính tới thuốc bảo vệ thực vật.
Với cây dược liệu, mỗi lần dùng thuốc là thêm một dòng phải giải trình trong hồ sơ và thêm rủi ro dư lượng trên củ. Vì vậy trại sâm có lý do rất thực tế để đi theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp: biết kẻ hại là ai, hại tới mức nào, và chỉ can thiệp mạnh khi các cách khác không còn đủ.
Bài viết tập trung vào những con vật không xương sống mà người chăm gặp hằng ngày trên luống. Chuột, nhím và chim được bàn trong bài riêng vì cách chặn khác hẳn.
Sên và ốc: vì sao đầu mùa mưa là lúc nguy hiểm nhất
Sên trần và ốc sên hoạt động mạnh khi trời ẩm, mát và vào ban đêm. Vùng núi cao trồng sâm có đủ cả ba điều kiện, nhất là khi mưa đầu mùa bắt đầu. Đúng thời điểm đó, cây sâm vừa nhú mầm khỏi mặt đất sau mùa ngủ, lá non mềm, mọng nước, là thức ăn ưa thích của sên. Một con sên có thể cắn đứt một mầm trong một đêm.
Cái nguy của sên ở trại sâm là mỗi cây chỉ có một thân khí sinh mỗi năm. Mầm bị cắn đứt nghĩa là cây đó mất trọn mùa sinh trưởng, củ năm đó gần như không lớn, dù năm sau vẫn có thể nhú mầm mới từ thân rễ. Với cây con trong vườn ươm, mất mầm có thể là mất cả cây.
Ban ngày, sên trú dưới lớp phủ luống dày, dưới tấm gỗ, đá, đống cành mục, trong khe chân rào và những chỗ đất luôn ẩm. Dấu hiệu dễ thấy nhất là vệt nhớt khô lấp lánh trên mặt luống và lá vào buổi sáng, cùng những lỗ thủng rìa không đều trên lá non. Chính vì sên giấu mình ban ngày, nhiều trại không thấy con nào mà chỉ thấy mầm mất dần.
Ốc sên có vỏ và sên trần không vỏ gây hại giống nhau, nhưng sên trần chui được vào những khe hẹp hơn và chịu được nơi ẩm sâu trong lớp phủ, nên thường khó phát hiện hơn. Trứng sên là những chùm hạt nhỏ trong suốt nằm dưới lớp phủ, dưới tấm ván, trong đất ẩm. Lật lớp phủ ở vài chỗ sát luống vào cuối mùa khô, trước khi mưa đầu mùa tới, có thể tìm và bỏ đi nhiều ổ trứng, giảm hẳn số sên non khi mầm nhú.
Nhận mặt kẻ hại qua vết trên cây
Mỗi nhóm để lại một kiểu vết riêng. Đọc đúng vết giúp chọn đúng cách xử lý:
| Vết hại | Kẻ hại hay gặp | Thời điểm dễ gặp | Cách kiểm |
|---|---|---|---|
| Lỗ thủng rìa không đều, có vệt nhớt khô | Sên trần, ốc sên | Đêm ẩm, đầu mùa mưa | Soi đèn luống sau khi trời tối |
| Lá bị ăn khuyết từ mép, có phân nhỏ trên lá dưới | Sâu ăn lá | Giữa mùa sinh trưởng | Lật mặt dưới lá tìm sâu, ổ trứng |
| Lá non xoăn, dính, có đám côn trùng nhỏ li ti | Rệp | Khi mầm và lá non đang ra | Nhìn kỹ đỉnh mầm, mặt dưới lá non |
| Cây con bị cắn ngang gốc sát đất, không có nhớt | Sâu xám, dế | Đầu mùa, cây con vừa mọc | Bới nhẹ đất quanh gốc cây bị cắn |
| Quả có vết chích, thâm, rụng sớm | Côn trùng chích quả | Mùa quả | Kiểm các chùm quả của cây mẹ |
Bảng chỉ là bước đầu để nhận nhóm. Tên loài cụ thể và mức gây hại nên được cán bộ bảo vệ thực vật xác nhận, nhất là khi một kẻ hại mới xuất hiện ở trại mà trước đó chưa thấy.
Kiểm và bắt sên đúng giờ
Bắt tay nghe thủ công nhưng là cách hiệu quả và sạch nhất với sên ở trại sâm, nếu làm đúng giờ và đều đặn:
- Đi kiểm luống sau khi trời tối vài giờ hoặc rất sớm trước khi trời sáng hẳn, khi sên đang ăn ngoài mặt luống.
- Mang đèn đội đầu, găng tay và xô có nắp; bắt sên và ốc trên lá, trên mầm, trên mặt luống, cho vào xô.
- Đặt vài tấm ván gỗ hoặc mảnh vật liệu phẳng úp trên lối đi cạnh luống làm chỗ trú dụ sên; sáng hôm sau lật lên bắt.
- Xử lý sên bắt được ở khu riêng xa luống, không đổ ra rừng sát trại để chúng bò lại.
- Ghi số sên bắt được mỗi đêm theo lô; con số giảm dần qua các tuần là dấu hiệu áp lực đã hạ.
- Tăng tần suất kiểm trong hai, ba tuần đầu sau khi mầm nhú, rồi giãn dần khi lá đã cứng hơn.
Trong những tuần cao điểm, một người kiểm luống ban đêm có ích hơn nhiều so với một lần rải thuốc diệt sên, vì thuốc rải ra mặt luống còn ảnh hưởng tới nhiều loài khác và phải ghi vào hồ sơ dùng thuốc của trại.
Giảm chỗ trú và chặn đường vào luống
Dọn chỗ trú quanh luống. Đống cành mục, đá xếp, tấm bạt cũ bỏ quên, cỏ rậm ở lối đi đều là nhà của sên ban ngày. Dọn những chỗ này làm sên phải trú xa hơn và đi xa hơn mới tới luống.
Lớp phủ luống vừa phải. Lớp phủ giữ ẩm cho cây sâm nhưng phủ quá dày, quá ướt lại tạo chỗ trú lý tưởng cho sên ngay sát mầm. Đầu mùa mầm nhú có thể vén lớp phủ ra khỏi sát thân, để vùng quanh mầm thông thoáng hơn.
Lối đi khô ráo. Lối đi lát vật liệu thoát nước, không đọng bùn giúp sên khó di chuyển hơn giữa các luống, đồng thời người chăm đỡ mang đất ướt từ chỗ này sang chỗ khác.
Vành chắn ở thành luống. Một số trại dùng dải vật liệu khô, ráp quanh thành luống ươm để cản sên. Hiệu quả của cách này giảm rõ khi vật liệu bị mưa làm ướt, nên chỉ coi là biện pháp phụ, phải kiểm và thay thường xuyên.
Kiểm cây giống và vật tư mang vào. Trứng sên và sên non có thể nằm trong bầu đất cây giống, trong bao mùn, trong lớp phủ mua về. Kiểm và để riêng vật tư mới vài ngày trước khi đưa vào luống.
Thiên địch: những con vật đang làm việc giúp trại
Trong một trại sâm dưới tán rừng có rất nhiều loài ăn sên và côn trùng hại: ếch nhái, thằn lằn, nhiều loài chim nhỏ, bọ cánh cứng chạy trên mặt đất, nhện, ong ký sinh, bọ rùa ăn rệp. Chúng không ai thả vào, có sẵn vì trại nằm trong rừng. Đây là một lợi thế lớn của trại dưới tán so với ruộng trồng trống trải.
Thuốc trừ sâu phổ rộng phun lên luống giết cả kẻ hại lẫn thiên địch. Vấn đề là kẻ hại như rệp thường sinh sản nhanh hơn và quay lại sớm hơn thiên địch, nên sau một lần phun, trại có thể rơi vào vòng lặp phải phun tiếp. Đó là lý do quản lý dịch hại tổng hợp đặt việc giữ thiên địch ngang hàng với việc diệt kẻ hại.
Giữ thiên địch không cần làm gì phức tạp: để lại một số khoảng thực vật bản địa ở mép trại, không phun thuốc khi chưa thật cần, khi cần thì chọn cách xử lý khu vực hẹp thay vì phun toàn trại, và không dọn sạch trơn mọi chỗ trú quanh trại mà chỉ dọn những chỗ sát luống. Chim nhỏ, ếch nhái trong trại là dấu hiệu môi trường còn cân bằng, đáng giữ hơn là đáng lo.
Sâu xám, dế và rệp: những kẻ hại theo mùa
Sâu xám và dế sống trong đất, ban ngày ẩn, ban đêm lên cắn ngang gốc cây con sát mặt đất. Khác với sên, chúng không để vệt nhớt, cây bị cắn đổ nằm nguyên tại chỗ, phần gốc cắt gọn. Bới nhẹ đất quanh gốc cây vừa bị cắn vào buổi sáng thường thấy sâu cuộn tròn ngay dưới lớp đất mặt. Bắt tay và làm sạch cỏ dại quanh vườn ươm trước mùa gieo giúp giảm đáng kể nhóm này.
Rệp thường xuất hiện trên đỉnh mầm và mặt dưới lá non, đặc biệt ở chỗ kín gió. Chúng chích hút làm lá xoăn, cây chậm lớn, và chất ngọt rệp tiết ra tạo điều kiện cho nấm muội đen phát triển trên lá. Ở mức ít, bọ rùa và các thiên địch khác thường đủ giữ rệp; chỉ khi rệp phủ dày nhiều cây mới cần hỏi cán bộ kỹ thuật cách xử lý cục bộ.
Sâu ăn lá thường rải rác, kiểm mặt dưới lá và ngắt bỏ ổ trứng, bắt sâu bằng tay là đủ với phần lớn trại. Điều quan trọng là có lịch kiểm đều, vì một lứa sâu non để vài ngày không ai thấy có thể ăn trụi lá của cả một khoảng luống.
Một điểm chung của cả ba nhóm là chúng đều có mùa. Ghi lại tuần nào trong năm thấy sâu xám, tuần nào rệp bắt đầu lên, tuần nào sâu ăn lá nở lứa, sau vài năm trại sẽ có một lịch kiểm tra riêng, dồn người kiểm vào đúng những tuần rủi ro cao thay vì kiểm đều đều quanh năm.
Khi nào mới cần tính tới thuốc
Quản lý dịch hại tổng hợp không cấm thuốc, mà đặt thuốc ở cuối danh sách. Câu hỏi then chốt là mức hại hiện tại có vượt quá mức trại chấp nhận được hay không, và các biện pháp khác đã được làm đủ chưa. Một vài lá bị sên gặm, vài con rệp trên mầm chưa phải lý do để phun.
Trại nên tự đặt ngưỡng hành động dựa trên ghi chép của mình, cùng với cán bộ kỹ thuật: ví dụ giả định, khi số mầm bị cắn trong một lô vượt quá một tỷ lệ nhất định dù đã bắt tay đều mỗi đêm, hoặc khi rệp phủ nhiều cây liên tiếp mà thiên địch không theo kịp, thì mới mời cán bộ bảo vệ thực vật xem và quyết định.
Khi đã dùng thuốc, chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành, đúng nhãn, đúng đối tượng, xử lý hẹp ở khu có vấn đề, tuân thủ thời gian cách ly, và ghi đầy đủ vào hồ sơ: tên hoạt chất, ngày, lô, người thực hiện. Với trại hướng tới thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu, hồ sơ này là thứ sẽ được hỏi tới.
Câu hỏi thường gặp
Rắc muối có diệt được sên trong trại sâm không?
Muối làm sên chết nhưng muối rơi xuống luống làm hại đất và rễ cây sâm, tích luỹ qua nhiều năm. Không nên dùng muối trên luống hay quanh gốc; bắt tay, dọn chỗ trú và bẫy ván gỗ an toàn hơn cho đất trại.
Thả vịt vào trại để ăn sên có được không?
Ở trại sâm, vịt có thể giẫm nát mầm, bới luống và mang theo đất, phân vào khu trồng. Một số vườn trồng cây khác có dùng cách này ở lối đi, nhưng với luống sâm quý thì rủi ro thường lớn hơn lợi ích.
Tại sao trại không thấy con sên nào mà mầm vẫn mất?
Sên hoạt động chủ yếu ban đêm và trú kín ban ngày. Nếu chỉ đi kiểm ban ngày sẽ hiếm khi thấy. Hãy soi đèn luống sau khi trời tối hoặc úp ván gỗ làm chỗ trú dụ, sáng hôm sau lật lên kiểm.
Kiến trên cây sâm có hại không?
Kiến tự thân ít khi ăn cây sâm, nhưng kiến hay đi kèm rệp vì ăn chất ngọt rệp tiết ra và có thể bảo vệ rệp khỏi thiên địch. Thấy kiến bò nhiều trên mầm thì nên kiểm kỹ xem có rệp ở đỉnh mầm, mặt dưới lá non hay không.
Có nên dùng đèn bẫy côn trùng ban đêm trong trại sâm không?
Đèn bẫy thu hút nhiều loại côn trùng bay, kể cả loài có ích, và hiệu quả với kẻ hại chính của sâm như sên, sâu xám thì hạn chế. Nếu muốn dùng để theo dõi xem loài nào xuất hiện, nên đặt ở mép trại và hỏi cán bộ kỹ thuật cách đọc kết quả.