Mưa đá và gió lốc ở trại sâm thường đi cùng các cơn giông mạnh, hay gặp vào thời kỳ chuyển mùa; chúng làm rách lá, gãy thân sâm, rụng quả, đổ cây rừng và có thể làm sập giàn che chỉ trong vài chục phút. Người làm trại không ngăn được cơn giông, nhưng giảm được thiệt hại bằng việc kiểm giàn và cây nguy hiểm trước mùa, giữ an toàn cho người trong lúc giông, và đi kiểm đúng thứ tự ngay sau đó.
Một cơn giông thường chỉ ảnh hưởng một vệt hẹp, có khi trại này bị nặng còn trại cách một quả đồi vẫn bình yên. Tính cục bộ đó khiến nhiều người chủ quan, vì nhiều năm không gặp. Nhưng với cây sâm cần nhiều năm mới tới tuổi thu, chỉ một lần mưa đá lớn rơi đúng lúc tán lá đang xoè cũng để lại thiệt hại kéo dài.
Bài viết không bàn cách thiết kế mái, giàn chống mưa đá từ đầu, phần đó thuộc chuyên mục dựng giàn che. Ở đây là góc vận hành: chuẩn bị, an toàn và phục hồi.
Mưa đá và gió lốc trên vùng núi: khi nào, vì sao
Mưa đá hình thành trong những đám mây giông phát triển rất cao, nơi có luồng khí bốc lên mạnh mang các giọt nước lên vùng lạnh, đóng băng và lớn dần trước khi rơi xuống. Điều kiện này hay có vào thời kỳ chuyển mùa, khi không khí nóng ẩm ở dưới gặp không khí lạnh hơn ở trên, và vào buổi chiều khi mặt đất đã được nung nóng cả ngày. Ở vùng núi, địa hình đẩy không khí lên cao, làm giông dễ phát triển hơn.
Gió lốc, gió giật mạnh đi kèm cơn giông thường đến trước hoặc cùng lúc với mưa lớn. Những luồng gió giật từ đám mây đổ xuống có thể quật ngã cây rừng, lật mái, giật tung lưới che. Với trại dưới tán rừng, cây đổ và cành gãy rơi xuống luống thường gây thiệt hại nặng hơn chính mưa đá.
Khung thời gian hay có giông khác nhau giữa các vùng trồng sâm. Vùng núi cao Tây Bắc thường gặp giông, mưa đá vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa; khối núi Ngọc Linh cũng có giông mạnh vào các tháng chuyển mùa. Mỗi trại nên ghi lại ngày có giông, có mưa đá qua nhiều năm để biết những tuần nào rủi ro cao của chính mình, vì bản đồ chung của cả vùng rất khó áp vào một sườn núi cụ thể.
Các kiểu thiệt hại sau một cơn giông
Thiệt hại sau giông có nhiều lớp, có lớp thấy ngay, có lớp chỉ lộ ra sau một hai tuần:
| Kiểu thiệt hại | Thấy khi nào | Hậu quả với cây sâm | Ưu tiên xử lý |
|---|---|---|---|
| Giàn che sập, lưới rách | Ngay | Cây hở nắng, đè gãy thân | Rất cao: gỡ vật đè, che tạm |
| Cây rừng đổ, cành gãy rơi xuống luống | Ngay | Đè nát cây, mở khoảng trống tán | Rất cao: an toàn người trước rồi mới dọn |
| Lá rách, thủng do hạt đá | Ngay | Mất diện tích lá, vết thương mở cửa cho nấm | Trung bình: theo dõi bệnh lá |
| Thân gãy, gục | Ngay | Cây mất mùa sinh trưởng năm đó | Trung bình: đánh dấu cây |
| Quả rụng, chùm quả dập | Ngay | Mất nguồn hạt của cây mẹ | Cao nếu là lô lấy giống |
| Xói luống, củ lộ | Sau mưa lớn | Củ khô, bị thương, dễ thối | Cao: phủ lại đất, sửa rãnh |
| Bệnh lá bùng lên | Một đến hai tuần sau | Mất thêm lá ngoài phần bị đá đánh | Theo dõi sát, vệ sinh luống |
Đọc bảng sẽ thấy hai thứ cần làm ngay là an toàn và cứu cây khỏi vật đè, còn phần lớn thiệt hại về lâu dài lại đến từ bệnh và xói sau đó. Đừng dừng việc kiểm khi đã dọn xong cành gãy.
Dấu hiệu một cơn giông mạnh đang tới
Ở vùng núi, giông có thể kéo tới rất nhanh. Người trực trại nên chú ý:
- Bản tin cảnh báo của cơ quan khí tượng về giông, lốc, sét, mưa đá ở khu vực; các cảnh báo này thường nói tới cả vùng rộng, nên dùng để tăng cảnh giác chứ không chờ trúng từng xã.
- Mây phát triển cao rất nhanh thành khối lớn, đỉnh trắng, chân mây tối sẫm, thường vào đầu giờ chiều.
- Gió đang lặng bỗng đổi hướng, thổi mạnh từng cơn và mát lạnh hẳn, kèm mùi đất.
- Sấm rền xa, chớp liên tục ở phía chân trời, khoảng thời gian giữa chớp và sấm ngắn dần.
- Trời tối sầm giữa ban ngày, chim chóc trong rừng im bặt.
Khi thấy các dấu hiệu này, việc cần làm là cho người ngừng việc ngoài trời và vào chỗ trú an toàn, không phải lao ra che chắn luống. Những gì phải chuẩn bị cho giàn và luống nên được làm từ trước mùa giông.
Chuẩn bị trước mùa giông
Phần lớn thiệt hại có thể giảm nhờ những việc làm trong những tuần trước mùa giông:
- Hoàn tất việc gia cố giàn che theo thiết kế trước mùa (cách gia cố thuộc chuyên mục dựng giàn che); ở góc vận hành, đội trại đi một vòng ghi lại cột mục, dây chùng, chỗ lưới võng dễ tích nước và hạt đá thành túi nặng, rồi giao người sửa có hạn cụ thể.
- Cùng chủ rừng xác định những cây chết khô, cành khô lớn treo phía trên lô và lối đi; xử lý theo đúng thoả thuận và quy định bảo vệ rừng, không tự ý chặt hạ.
- Dọn vật dụng rời trên lô như tấm bạt, xô, ống dẫn để gió không cuốn đi quật vào cây.
- Thông rãnh thoát nước và rãnh chắn đầu lô để mưa lớn không tràn qua mặt luống.
- Chuẩn bị sẵn lưới che tạm, cọc, dây để vá giàn ngay sau cơn giông.
- Thống nhất trong đội chỗ trú khi có giông và người phụ trách gọi mọi người về.
Danh sách này nên làm thành một vòng kiểm cố định trong năm, ghi ngày kiểm và việc đã sửa vào nhật ký trại.
An toàn người trong cơn giông
Trong cơn giông, an toàn của người làm trại quan trọng hơn mọi cây sâm. Rừng núi lúc giông có nhiều mối nguy cùng lúc: sét, cây đổ, cành rơi, lối đi trơn trượt, nước suối lên nhanh. Không ai nên ở ngoài lô để cố che chắn khi giông đã tới.
Về sét, không trú dưới cây cao đứng riêng lẻ, không đứng trên đỉnh đồi trống, tránh xa cột kim loại, dây thép giàn che và hàng rào lưới kim loại vì chúng dẫn điện. Chỗ trú tốt là lán, nhà có kết cấu chắc chắn. Nếu bị kẹt ngoài trời, tránh chỗ cao nhất, tránh cây cao, và không đứng thành nhóm sát nhau.
Sau khi giông tạnh, nguy hiểm chưa hết. Cành gãy còn mắc trên cây có thể rơi xuống bất cứ lúc nào, cây đổ nghiêng có thể đổ tiếp, đất sườn dốc vừa thấm no nước dễ sạt. Người đi kiểm nên đi theo nhóm, nhìn lên phía trên trước khi bước vào dưới tán, tránh xa bờ suối đang lên. Việc dọn cây đổ lớn nên để người có kinh nghiệm và dụng cụ phù hợp làm.
Thứ tự đi kiểm ngay sau cơn giông
Khi trời đã tạnh hẳn và đã an toàn, đi kiểm theo thứ tự ưu tiên:
- Kiểm đủ người, kiểm lán trại và đường ra vào trại.
- Kiểm vườn ươm và kho hạt trước, vì đây là nguồn cây của nhiều năm sau.
- Đi dọc giàn che: chỗ nào sập, chỗ nào lưới rách để luống hở nắng; gỡ vật đè lên cây, che tạm chỗ hở.
- Đánh dấu những chỗ cây rừng đổ, cành gãy chưa dọn được an toàn để mọi người tránh.
- Kiểm rãnh thoát nước và mặt luống: chỗ xói, chỗ củ lộ ra; phủ lại đất sạch cho củ lộ.
- Kiểm luống cây theo lô: ước tỷ lệ lá rách, số cây gãy thân, số chùm quả rụng.
- Chụp ảnh và ghi nhật ký đầy đủ trước khi dọn dẹp xong, để có tư liệu về thiệt hại.
Việc chụp ảnh trước khi dọn có ý nghĩa khi trại cần trình bày thiệt hại với chủ rừng, đối tác liên kết hoặc đơn vị bảo hiểm, nếu có tham gia. Ảnh chụp sau khi đã dọn sạch rất khó cho thấy mức độ thật.
Chăm cây sau mưa đá: vết thương và bệnh theo sau
Lá sâm bị hạt đá đánh thủng, rách tả là lá vẫn còn làm việc được một phần. Không nên cắt bỏ hết những lá rách, vì cây vẫn cần chút diện tích lá còn lại để tích luỹ cho củ trong phần còn lại của mùa. Chỉ gỡ những phần đã dập nát, thối hoặc treo lủng lẳng có thể mang bệnh.
Cây gãy thân thì thường mất mùa sinh trưởng năm đó, vì mỗi năm cây chỉ có một thân khí sinh. Phần thân gãy nên được cắt gọn, mang ra khu xử lý; cây đánh dấu để kiểm mầm năm sau. Vết gãy sát mặt đất cần được để ý vì có thể trở thành cửa vào cho nấm xuống phần gốc.
Những vết thương do mưa đá cộng với độ ẩm cao sau giông là điều kiện thuận lợi cho bệnh lá. Trong một đến hai tuần sau, tăng tần suất kiểm luống, dọn lá rụng, ngắt lá bệnh sớm. Nếu bệnh lan nhanh, mời cán bộ bảo vệ thực vật xem. Không bón thúc để cây ra lá mới ngay sau giông, vì lá non mềm lại dễ bị bệnh hơn và cây sâm vốn không ra thêm thân mới trong cùng mùa.
Lô dưới tán rừng sau giông: khi tán che bị mở
Với trại trồng dưới tán rừng tự nhiên, hậu quả kéo dài nhất của một cơn giông lớn thường không nằm ở lá sâm rách mà ở tán rừng phía trên. Một cây lớn đổ hoặc vài cành to gãy có thể mở ra một khoảng trời trống ngay trên luống. Sau giông, khi nắng trở lại, khoảng luống bên dưới nhận nắng trực tiếp nhiều giờ trong ngày, lá sâm cháy bạc, cây héo giữa trưa.
Việc cần làm là xác định những khoảng tán bị mở trong vòng vài ngày sau giông và che tạm bằng lưới cho các luống bên dưới, trong khi chờ tán rừng tự phục hồi hoặc chờ thoả thuận với chủ rừng về việc trồng bổ sung cây che. Khoảng che tạm nên rộng hơn khoảng trời trống nhìn thấy, vì nắng buổi sáng và buổi chiều chiếu xiên nên vệt nắng lọt xuống luống thường lệch và rộng hơn đúng phần tán bị mất. Ghi lại vị trí các khoảng tán mở trên sơ đồ trại, vì chúng cũng sẽ là những chỗ dễ bị sương muối hơn vào mùa đông và dễ dột mưa trực tiếp hơn trong mùa mưa.
Cây đổ nằm trên lô, nếu được phép giữ lại, cần được cắt dọn khỏi mặt luống càng sớm càng tốt nhưng phải an toàn. Gỗ và cành lớn để lâu trên luống vừa đè cây, vừa giữ ẩm, thành nơi trú cho sên và chuột. Việc xử lý gỗ cây rừng đổ phải theo quy định với chủ rừng và cơ quan quản lý, không tự ý mang đi.
Câu hỏi thường gặp
Mưa đá có làm chết củ sâm không?
Mưa đá đánh vào phần trên mặt đất nên ít khi làm chết củ trực tiếp. Củ bị ảnh hưởng gián tiếp khi cây mất lá, gãy thân nên tích luỹ ít trong mùa đó, hoặc khi mưa lớn đi kèm làm xói luống, lộ củ, tạo điều kiện cho bệnh.
Có nên ra luống che bạt khi thấy mưa đá bắt đầu rơi không?
Không nên. Lúc mưa đá rơi thường kèm sét, gió giật và cành cây rơi, rất nguy hiểm cho người. Việc che chắn phải được chuẩn bị trước mùa giông; khi giông đã tới, mọi người vào chỗ trú an toàn.
Cây sâm gãy thân có mọc thân mới trong cùng năm không?
Thường là không. Cây sâm mỗi năm chỉ phát triển một thân khí sinh từ mầm ở đầu thân rễ; gãy thân thì cây chờ tới mùa sau mới nhú mầm mới, nếu củ và mầm vẫn khoẻ. Nên đánh dấu cây để kiểm lại mùa sau.
Thiệt hại do mưa đá có được bảo hiểm nông nghiệp chi trả không?
Tuỳ hợp đồng bảo hiểm cụ thể và quy định hiện hành về bảo hiểm nông nghiệp; không phải loại cây, loại rủi ro nào cũng được nhận bảo hiểm. Trại nên hỏi kỹ đơn vị bảo hiểm và đọc điều khoản trước khi tham gia, và luôn giữ ảnh, nhật ký thiệt hại.
Sau giông bao lâu thì nên kiểm lại bệnh lá?
Nên kiểm sát trong khoảng một đến hai tuần sau giông, nhất là khi trời tiếp tục ẩm, sương mù. Đây là thời gian nấm bệnh xâm nhập qua vết thương bắt đầu lộ ra thành vết bệnh trên lá.