Vào một trại sâm dưới tán rừng, bạn luôn phải được người đang trồng và trông trại đồng ý; ngoài ra, tuỳ trại nằm trên loại rừng nào và ở đâu, có thể còn phải được chủ rừng hoặc ban quản lý rừng cho phép, và phải tuân thủ quy định cư trú, khu vực biên giới với chính quyền xã hay đồn biên phòng. Người trồng sâm dưới tán rừng thường không phải là chủ của khu rừng đó, nên một lời “cứ vào đi” của họ chưa chắc đã đủ.
Bài này giải thích vì sao lại có nhiều lớp như vậy, cách nhận ra trại bạn định đến thuộc trường hợp nào, giấy tờ cần mang theo, và những yêu cầu nên từ chối dù ai mời. Phần pháp lý viết theo nguyên lý của Luật Lâm nghiệp 2017 và các quy định liên quan; quy định cụ thể có thể đã được sửa đổi, nên bạn cần kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp cơ quan ở nơi đến.
Vì sao vào trại sâm không giống vào vườn nhà ai đó
Một vườn cây ăn trái ở đồng bằng thường nằm trên đất của chính người trồng; chủ vườn đồng ý là đủ. Trại sâm dưới tán rừng thì khác. Cây sâm cần bóng rừng già, nên phần lớn trại nằm trong những khu rừng tự nhiên mà quyền quản lý thuộc về một chủ rừng: ban quản lý rừng phòng hộ hay rừng đặc dụng, công ty lâm nghiệp, cộng đồng dân cư thôn bản, hoặc hộ gia đình được giao rừng. Người trồng sâm có thể là chính chủ rừng, cũng có thể là hộ nhận khoán, nhóm liên kết hoặc doanh nghiệp thuê môi trường rừng.
Luật Lâm nghiệp 2017 cho phép trồng cây dược liệu dưới tán rừng ở những điều kiện nhất định, với nguyên tắc không làm suy giảm rừng. Đi kèm quyền trồng là những ràng buộc: ai được vào, làm gì trong rừng, có được làm lán, mở lối hay không. Khách đến tham quan cũng nằm trong khuôn khổ đó.
Ở vùng sâm Ngọc Linh, nhiều diện tích trồng nằm trong rừng được giao cho cộng đồng hoặc hộ đồng bào Xơ Đăng giữ, có khi liên kết với doanh nghiệp. Vì vậy cùng một sườn núi, trại này có thể chỉ cần chủ hộ đồng ý, trại cách đó một con suối lại phải báo ban quản lý rừng. Đừng suy từ trại này ra trại khác.
Thêm vào đó, nhiều trại ở vùng núi cao gần biên giới, hoặc nằm ở xã có quy định riêng về người từ nơi khác đến. Ba lớp này độc lập với nhau: chủ trại đồng ý không thay cho phép của ban quản lý rừng, và cả hai cũng không thay nghĩa vụ đăng ký lưu trú của bạn.
Ba nơi có thể phải hỏi, và mỗi nơi lo việc gì
Người trồng và trông trại. Đây là nơi luôn phải hỏi. Họ quyết định bạn có được vào lô nào, đi lúc nào, cùng ai, chụp gì. Họ cũng là người biết trại có cần báo cho ai khác không. Nếu họ ngập ngừng khi bạn hỏi chuyện giấy phép, hãy coi đó là lý do để hỏi kỹ hơn chứ không phải để bỏ qua.
Chủ rừng hoặc ban quản lý rừng. Khi trại nằm trong rừng đặc dụng như khu bảo tồn thiên nhiên, hay rừng phòng hộ do ban quản lý giữ, việc người ngoài vào rừng thường phải được ban quản lý cho phép hoặc ít nhất được báo trước. Có nơi cấp giấy vào rừng, có nơi yêu cầu đi cùng cán bộ kiểm lâm hay bảo vệ rừng. Chủ trại có hợp đồng với chủ rừng sẽ biết thủ tục này.
Chính quyền xã, công an, đồn biên phòng. Họ lo chuyện cư trú, an ninh và khu vực biên giới. Việc của bạn là mang giấy tờ, đăng ký lưu trú nơi ngủ lại, và nếu xã nằm trong khu vực biên giới thì tuân thủ quy định với người đến khu vực đó. Hỏi ngay từ lúc hẹn với chủ trại để biết có phải ghé đâu trước khi vào.
Đơn vị liên kết, nếu có. Trại do doanh nghiệp hay hợp tác xã quản lý theo dạng liên kết thường có quy định khách riêng, đôi khi chặt hơn cả quy định chung, vì họ giữ hồ sơ nguồn gốc cho từng lô cây.
Rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất: khách cần biết gì
Luật Lâm nghiệp chia rừng theo mục đích sử dụng chủ yếu thành ba loại. Bạn không cần học luật, nhưng biết trại nằm trên loại rừng nào giúp đoán được mức chặt chẽ khi xin vào:
| Loại rừng | Mục đích chính | Điều thường gặp với khách |
|---|---|---|
| Rừng đặc dụng | Bảo tồn thiên nhiên, nguồn gen, nghiên cứu, cảnh quan | Chặt nhất; vào thường cần ban quản lý cho phép, có khu không cho vào |
| Rừng phòng hộ | Giữ nguồn nước, chống xói mòn, sạt lở, bảo vệ biên giới | Thường cần báo hoặc xin ban quản lý, đi đúng lối đã định |
| Rừng sản xuất | Sản xuất, kinh doanh lâm sản | Nhẹ hơn, chủ yếu theo chủ rừng và người trồng |
Mức độ cụ thể còn tuỳ quy định từng khu và văn bản đang có hiệu lực. Đừng dựa vào bảng này để tự kết luận “rừng sản xuất thì vào thoải mái”; hãy hỏi chủ trại trại nằm trên rừng gì và đã có hợp đồng, thoả thuận với ai.
Một điều chung cho mọi loại rừng: khách không được chặt cây, đốt lửa ngoài chỗ cho phép, bẫy bắt động vật hay đào cây rừng mang về. Những việc này không thuộc phạm vi xin phép tham quan, dù bạn được ai cho vào.
Giấy tờ nên mang và những việc nên làm trước khi vào
Phần lớn thủ tục với khách tham quan khá đơn giản nếu chuẩn bị đủ. Danh sách dưới là những thứ thường dùng tới; chủ trại sẽ cho biết nơi bạn đến cần thêm gì:
- Căn cước bản gốc của từng người trong đoàn, kể cả người đi kèm.
- Thông tin chuyến đi viết sẵn: họ tên, số người, ngày lên, ngày xuống, nơi ngủ lại, người dẫn là ai. Khi cần khai báo, bạn đưa ra ngay được.
- Đăng ký lưu trú ở nơi ngủ lại theo quy định hiện hành; ở nhà dân thì nhờ chủ nhà hướng dẫn.
- Giấy cho phép vào rừng hoặc xác nhận của ban quản lý nếu trại nằm trong khu cần xin phép; giữ bản giấy hay ảnh chụp trong điện thoại.
- Tên và cách liên lạc với chủ trại để khi bị hỏi ở chốt bảo vệ rừng, bạn nói được mình là khách của ai.
- Không mang theo dụng cụ đào, cưa, dao lớn nếu không cần thiết; ở cửa rừng, những thứ này dễ gây hiểu lầm.
Nếu đi theo đoàn khảo sát, nghiên cứu hay quay phim, thủ tục thường nhiều hơn khách tham quan. Hỏi ban quản lý rừng và chính quyền nơi đến từ sớm, vì giấy tờ có thể cần thời gian.
Những lời mời nên từ chối, dù ai đưa ra
Trên núi, khách lạ đôi khi được mời làm những việc nghe như trải nghiệm thú vị nhưng có thể vi phạm quy định về rừng và thực vật quý hiếm, hoặc làm hại chính trại. Hãy từ chối lịch sự những lời mời sau:
- Vào rừng tìm sâm mọc tự nhiên. Sâm hoang dã thuộc nhóm thực vật rừng được bảo vệ đặc biệt; khai thác, mua bán, vận chuyển đều bị kiểm soát chặt.
- Tự tay đào thử một củ cho biết. Củ trong trại có hồ sơ theo lô; đào lệch lô là làm rối hồ sơ và có thể làm hỏng cây bên cạnh.
- Mua cây con, hạt hay củ không giấy tờ mang về. Ngoài chuyện nguồn gốc, bạn có thể gặp rắc rối khi vận chuyển và mang bệnh từ vùng này sang vùng khác.
- Đi đường tắt qua khu cấm hay vành đai biên giới cho nhanh.
- Đốt lửa trại trong rừng ngoài chỗ chủ trại đã chỉ định.
Từ chối không làm bạn mất lòng người tử tế, và nếu người mời nài ép, đó cũng là thông tin đáng để bạn cân nhắc lại chuyến đi. Người làm sâm đàng hoàng thường quý khách biết giữ giới hạn, vì chính họ cũng phải giữ những giới hạn đó mỗi ngày.
Gặp chốt bảo vệ rừng hay kiểm lâm trên đường: cư xử thế nào
Dừng lại và chào trước. Ở cửa rừng phòng hộ, khu bảo tồn hay trên những tuyến đường vào vùng sâm, có thể gặp chốt của kiểm lâm, tổ bảo vệ rừng hay tổ tự quản của thôn. Việc kiểm tra người và đồ mang ra vào là nhiệm vụ của họ, nhất là ở vùng có sâm, nơi việc mang cây ra khỏi rừng trái phép là vấn đề nhức nhối.
Nói rõ mình là ai, đi đâu, khách của ai. Đưa giấy tờ tuỳ thân, nêu tên chủ trại và mục đích chuyến đi. Nếu có giấy cho phép vào rừng hay xác nhận của ban quản lý, đưa ra cùng lúc. Người dẫn địa phương thường được nhận ra ngay, nên đi cùng họ giúp mọi việc nhanh hơn.
Hợp tác khi được yêu cầu mở hành lý. Đặc biệt khi đi ra, việc kiểm tra túi là bình thường. Đừng phản ứng gay gắt; một chiếc túi không có gì đáng ngờ là cách tốt nhất để chứng minh bạn là khách tham quan.
Khi bị yêu cầu quay lại. Có thể vì thời tiết, vì cháy rừng, vì đợt truy quét hay vì giấy tờ chưa đủ. Hỏi lý do, ghi nhận, gọi chủ trại, và quay lại nếu được yêu cầu. Cãi tay đôi ở cửa rừng không làm bạn vào được, lại khiến chủ trại khó xử.
Câu hỏi gửi chủ trại để biết cần xin phép ai
Bạn không cần tự tra cứu hết các văn bản. Chỉ cần hỏi chủ trại đúng thứ tự dưới đây trong lần liên hệ đầu; câu trả lời sẽ cho bạn biết phải làm gì tiếp theo:
- Trại nằm ở xã nào theo tên mới sau sáp nhập, có thuộc khu vực biên giới không?
- Khu rừng nơi trồng sâm là rừng gì, ai là chủ rừng hay ban quản lý?
- Trại trồng theo hình thức nào: hộ tự trồng, nhận khoán, liên kết hay thuê môi trường rừng?
- Khách vào có phải báo hay xin phép ai không, ai sẽ làm việc đó?
- Có lối nào, lô nào khách không được vào?
- Nơi ngủ lại có đăng ký lưu trú cho khách được không?
Ghi câu trả lời lại để mang theo trong chuyến. Nếu chủ trại trả lời rõ từng câu, đó là dấu hiệu tốt về cách họ vận hành trại. Nếu câu nào cũng “không cần đâu”, bạn nên hỏi thêm chính quyền xã trước khi đi; chuyến đi không đáng để bạn hay chủ trại gặp rắc rối.
Câu hỏi thường gặp
Chủ trại đồng ý rồi có cần hỏi ai nữa không?
Tuỳ nơi. Nếu trại nằm trong rừng đặc dụng hay phòng hộ do ban quản lý giữ, việc vào rừng có thể cần ban quản lý cho phép. Nếu ở khu vực biên giới, bạn còn phải tuân thủ quy định cư trú và đi lại ở đó. Hỏi chủ trại xem đã báo ai chưa.
Trồng sâm dưới tán rừng có hợp pháp không?
Luật Lâm nghiệp 2017 và các văn bản hướng dẫn cho phép trồng cây dược liệu dưới tán rừng trong những điều kiện nhất định, theo nguyên tắc không làm suy giảm rừng. Trại hợp pháp thường có thoả thuận với chủ rừng; chi tiết cần kiểm văn bản hiện hành.
Khách đi tham quan có phải đóng phí vào rừng không?
Có nơi có, có nơi không, tuỳ quy định của ban quản lý và địa phương. Đừng trả khoản nào không rõ người nhận. Hỏi chủ trại hoặc ban quản lý trước để biết khoản nào là chính thức.
Đến khu vực biên giới cần giấy tờ gì?
Thường là giấy tờ tuỳ thân hợp lệ và đăng ký lưu trú đúng quy định. Vào vành đai biên giới hay khu vực cấm thì cần giấy phép riêng. Quy định có thể thay đổi nên hãy hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã nơi đến.
Có được chụp ảnh và quay phim trong rừng không?
Chụp ảnh cá nhân thường được nếu chủ trại cho phép. Quay phim làm nội dung, bay flycam hay quay ở khu bảo tồn, vùng biên có thể cần xin phép riêng. Hỏi trước, đừng quay rồi mới hỏi.