Tuyến trùng là những con giun tròn rất nhỏ sống trong đất, chích hút rễ cây; trên sâm, chúng làm cây còi, lá nhỏ, vàng nhạt, đứng sau các cây cùng tuổi, và rễ có thể nổi nốt sưng hoặc rễ con xơ xác. Vì không nhìn thấy bằng mắt thường, cách chắc chắn nhất để biết lô có tuyến trùng hay không là đào kiểm rễ và gửi mẫu đất, rễ tới nơi có khả năng phân tích.
Tuyến trùng hiếm khi giết cây sâm nhanh. Cái hại của chúng là âm thầm: củ lớn chậm qua từng năm, và các vết chích trên rễ trở thành cửa vào cho nấm gây thối củ. Một trại không biết lô mình có tuyến trùng có thể mất nhiều năm đổ lỗi cho phân bón, cho giống, trong khi nguyên nhân nằm ngay trong đất.
Bài này không đi vào phân loại học tuyến trùng mà đứng ở phía người làm trại: nhận ra lúc nào nên nghi, đào kiểm thế nào cho ít tổn hại, gửi mẫu ra sao, chặn những đường mang tuyến trùng vào trại, và làm gì khi lô đang trồng đã có tuyến trùng. Mọi quyết định dùng thuốc hay chế phẩm đều nên đi qua cán bộ bảo vệ thực vật.
Tuyến trùng sống và lây lan thế nào
Trong đất có rất nhiều loài tuyến trùng, phần lớn vô hại hoặc thậm chí có ích vì ăn vi sinh vật, phân giải chất hữu cơ. Nhóm gây hại cây trồng là những loài có kim chích ở miệng, đâm vào mô rễ để hút dịch. Một số nhóm chui hẳn vào trong rễ, kích thích rễ phình thành nốt sưng; nhóm khác sống bên ngoài, chích dọc rễ con làm rễ thâm và đứt.
Tuyến trùng tự bò trong đất rất chậm, chỉ đi được những quãng ngắn. Chúng lan xa chủ yếu nhờ con người và nước: đất bám rễ cây giống, đất bám giày ủng, cuốc xẻng, bánh xe, phân chuồng chưa hoai trộn đất, nước chảy tràn từ lô nhiễm xuống lô thấp hơn. Hiểu điều này giúp thấy rằng phần lớn biện pháp phòng tuyến trùng là kiểm soát việc di chuyển đất trong và vào trại.
Với cây lâu năm như sâm, quần thể tuyến trùng trong một lô có thời gian tăng dần qua nhiều năm. Một lô ban đầu chỉ có mật độ thấp, chưa gây hại thấy được, có thể trở thành vấn đề rõ rệt sau vài mùa nếu không ai để ý. Đây là lý do việc kiểm đất định kỳ, nhất là ở lô trồng lâu năm, có giá trị hơn kiểm một lần lúc lập trại.
Dấu hiệu gợi ý có tuyến trùng
Không có dấu hiệu trên mặt đất nào riêng của tuyến trùng, vì chúng gây ra tình trạng giống thiếu nước, thiếu dinh dưỡng. Bạn nên nghi tuyến trùng khi thấy cùng lúc vài dấu hiệu sau:
- Một khoảng cây trong lô còi rõ rệt so với xung quanh, ranh giới không theo vệt nắng hay đường nước rõ ràng.
- Lá nhỏ, màu nhạt hoặc vàng nhẹ, không có đốm hay vết thối như bệnh nấm lá.
- Cây héo nhanh hơn cây khác vào những ngày nắng hanh, chiều mát lại tươi lên.
- Bón thêm phân hay cải thiện chăm sóc mà khoảng cây đó không khá lên như những chỗ khác.
- Khi đào kiểm, rễ con thưa, ngắn, đầu rễ thâm; hoặc trên rễ có những nốt phình tròn, bám chắc, không bóc ra được.
- Khoảng cây yếu năm sau rộng hơn năm trước, lan dần theo hướng nước chảy hoặc lối đi.
Cần lưu ý cây sâm không có nốt sần cố định đạm như cây họ đậu, nên nốt phình bất thường trên rễ sâm là thứ đáng gửi kiểm. Ngược lại, rễ thưa và còi cũng có thể do úng, đất chua hoặc thối rễ, nên không thể kết luận chỉ bằng mắt.
Đào kiểm rễ và lấy mẫu gửi phân tích
Việc đào kiểm luôn có giá: mỗi cây đào lên là một cây phải bỏ hoặc trồng lại với rủi ro. Vì vậy chỉ đào số ít cây đại diện và làm cẩn thận:
- Chọn hai nhóm cây: vài cây trong khoảng nghi ngờ và vài cây khoẻ cùng tuổi ở chỗ khác của lô, để so sánh.
- Đào rộng quanh gốc, nhấc cả khối đất, tránh kéo cây làm đứt rễ con.
- Ngâm nhẹ khối rễ trong chậu nước sạch cho đất rã ra, không chà xát; quan sát rễ con, đầu rễ và các nốt phình nếu có.
- Chụp ảnh rễ cây nghi ngờ và cây khoẻ cạnh nhau trên nền sẫm màu để thấy rõ khác biệt.
- Lấy mẫu đất ở vùng rễ của nhiều điểm trong khoảng nghi ngờ, trộn thành mẫu chung, cho vào túi kín, giữ mát, không phơi nắng.
- Gửi mẫu đất cùng mẫu rễ còn tươi tới cơ quan bảo vệ thực vật hoặc phòng thí nghiệm có khả năng phân tích tuyến trùng; hỏi trước cách đóng gói và thời gian gửi.
- Ghi vào nhật ký trại: lô, vị trí, ngày lấy mẫu, mô tả rễ, để đối chiếu khi có kết quả.
Kết quả phân tích thường cho biết nhóm tuyến trùng và mật độ ước tính. Phần đọc kết quả, đánh giá mức nguy hại với sâm nên làm cùng cán bộ chuyên môn, vì ngưỡng gây hại khác nhau giữa các nhóm tuyến trùng và giữa các cây trồng.
Đường tuyến trùng vào trại và cách chặn
Phòng tuyến trùng chủ yếu là việc không mang chúng vào và không để chúng đi từ lô này sang lô khác:
| Đường vào | Rủi ro | Cách chặn |
|---|---|---|
| Cây giống có bầu đất | Đất bầu có thể mang sẵn tuyến trùng từ vườn ươm nơi khác | Ưu tiên cây từ vườn ươm của trại hoặc nguồn có hồ sơ; kiểm rễ một số cây trước khi trồng |
| Phân chuồng, mùn chưa hoai | Đất và chất hữu cơ chưa qua ủ có thể mang tuyến trùng và mầm bệnh | Chỉ dùng phân đã ủ hoai kỹ tại khu ủ riêng |
| Giày ủng, cuốc xẻng, xe chở | Mang đất từ lô nhiễm hoặc từ trại khác | Chỗ rửa và khử trùng ở lối vào, dụng cụ riêng cho lô có vấn đề |
| Nước chảy tràn | Nước từ lô nhiễm chảy xuống lô thấp | Rãnh dẫn nước tách riêng, không cho nước từ lô này tràn qua lô khác |
| Đất mượn từ nơi khác để đắp luống | Mang nguyên quần thể tuyến trùng của nơi đó | Hạn chế chở đất từ ngoài vào; nếu bắt buộc, lấy mẫu kiểm trước |
Trong các đường vào kể trên, cây giống và đất chở từ ngoài vào là hai đường dễ kiểm soát nhất nhưng hay bị bỏ qua nhất, vì người làm trại thường chỉ nhìn cây giống có xanh, có khoẻ hay không mà không nhìn tới đất bám rễ.
Chọn đất cho lô mới: kiểm trước khi trồng
Khi mở rộng trại sang khu mới, nhiều người chỉ kiểm độ cao, độ dốc, tán che mà quên kiểm đất. Với tuyến trùng, lịch sử sử dụng của khu đất có ý nghĩa lớn. Đất từng trồng rau màu, cây ăn quả, cà phê hay cây trồng khác có thể đã tích luỹ quần thể tuyến trùng hại cây trồng. Đất rừng ít bị canh tác thường an toàn hơn về mặt này, nhưng không có nghĩa là không cần kiểm.
Một mẫu đất lấy từ nhiều điểm của khu dự định mở lô, gửi phân tích trước khi đầu tư làm luống, là chi phí nhỏ so với rủi ro chôn vốn nhiều năm vào một lô có vấn đề. Nếu kết quả cho thấy mật độ tuyến trùng hại đáng lo, bạn còn kịp chọn khu khác hoặc hỏi chuyên gia về biện pháp chuẩn bị đất phù hợp.
Trong cùng một trại, nên ghi lại lô nào đã từng có tuyến trùng. Khi một lô kết thúc chu kỳ và được thu hoạch, không nên trồng sâm lại ngay trên đúng nền đất đó. Hướng dẫn kỹ thuật cho cây sâm nói chung thường khuyên không trồng sâm liên tiếp trên cùng chỗ, một phần vì mầm bệnh và tuyến trùng tích luỹ trong đất qua chu kỳ trước.
Khi lô đã có tuyến trùng: sống chung và hạn chế thiệt hại
Với một lô sâm đang trồng nhiều năm, gần như không có cách loại bỏ hoàn toàn tuyến trùng trong đất mà không hại tới chính cây sâm. Các biện pháp xử lý đất mạnh chỉ phù hợp khi lô còn trống. Vì vậy, khi phát hiện tuyến trùng ở lô đang trồng, mục tiêu thực tế là giữ cây đủ khoẻ để chịu được và không để vấn đề lan ra.
Giữ cây khoẻ nghĩa là giảm các áp lực khác: thoát nước tốt để rễ không vừa bị tuyến trùng vừa bị úng, bổ sung chất hữu cơ hoai để đất giàu vi sinh vật, tránh tổn thương củ khi làm cỏ. Một số chế phẩm sinh học được giới thiệu cho việc quản lý tuyến trùng ở cây trồng nói chung; dùng hay không, dùng thế nào nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành.
Không để lan nghĩa là coi lô đó như khu cách ly: dụng cụ riêng, làm sau cùng trong ngày, không lấy đất hay lớp phủ của lô đó mang sang chỗ khác, không lấy cây con mọc từ hạt rơi ở lô đó làm giống. Và vì tuyến trùng mở đường cho nấm thối củ, lô có tuyến trùng cần được kiểm gốc, kiểm củ thường xuyên hơn các lô khác, ghi chép riêng trong nhật ký trại.
Tuyến trùng và thối củ: vì sao hay xuất hiện cùng nhau
Trong nhiều trường hợp, người làm trại phát hiện tuyến trùng chỉ sau khi đào lên những củ đã thối. Điều này không ngẫu nhiên. Mỗi vết kim chích của tuyến trùng là một lỗ hở nhỏ trên rễ, và các nốt phình làm mô rễ biến dạng, dễ nứt. Nấm và vi khuẩn sống sẵn trong đất vốn khó vượt qua lớp vỏ rễ lành, nay có đường đi vào ngay mô bên trong.
Vì vậy, khi một lô có tỷ lệ thối củ cao bất thường so với các lô cùng điều kiện, bạn nên kiểm cả tuyến trùng thay vì chỉ tập trung vào thoát nước. Ngược lại, khi kết quả phân tích báo lô có tuyến trùng, lô đó cần được xếp vào nhóm nguy cơ thối củ cao và kiểm gốc dày hơn, nhất là trong mùa mưa.
Mối liên hệ này cũng giải thích vì sao xử lý riêng một vấn đề thường không đủ. Cải thiện thoát nước mà bỏ qua tuyến trùng thì củ vẫn thối rải rác; quản lý tuyến trùng mà để luống đọng nước thì nấm vẫn có điều kiện. Cách nhìn cả hệ đất, rễ, nước cùng lúc là cách nhìn mà người phụ trách kỹ thuật trại cần giữ.
Câu hỏi thường gặp
Tuyến trùng có làm chết cây sâm không?
Tuyến trùng hiếm khi làm cây chết ngay, nhưng làm cây còi, củ lớn chậm và mở đường cho nấm gây thối rễ, thối củ. Thiệt hại thường lộ ra sau nhiều năm, khi so sánh củ của lô nhiễm với lô sạch cùng tuổi.
Nhìn bằng mắt thường có thấy tuyến trùng không?
Hầu hết tuyến trùng hại cây quá nhỏ để nhìn bằng mắt thường. Thứ có thể nhìn thấy là dấu vết chúng để lại trên rễ như nốt phình hoặc rễ con thâm, xơ xác. Muốn biết chắc loài nào và mật độ bao nhiêu phải phân tích mẫu đất, rễ trong phòng thí nghiệm.
Có nên rải thuốc diệt tuyến trùng cho cả trại để phòng không?
Không nên. Rải thuốc diệt tuyến trùng trên diện rộng khi chưa có kết quả kiểm vừa tốn kém, vừa ảnh hưởng tới vi sinh vật có ích trong đất rừng, vừa để lại dư lượng trên cây dược liệu. Mọi quyết định dùng thuốc phải dựa trên kết quả phân tích và khuyến cáo của cán bộ chuyên môn.
Cây giống mua về cần kiểm tuyến trùng thế nào?
Nên rửa nhẹ đất ở rễ của vài cây đại diện trong lô giống để xem rễ có nốt phình, có thâm hay không. Với lô giống lớn hoặc từ nguồn chưa quen, có thể gửi mẫu rễ và đất bầu đi phân tích trước khi trồng đại trà. Giữ lô giống mới ở khu tạm riêng trong thời gian chờ.
Thu hoạch xong lô nhiễm tuyến trùng thì đất đó dùng làm gì?
Không nên trồng sâm lại ngay trên đất đó. Nên để lô nghỉ, phục hồi thảm thực vật, và chỉ cân nhắc trồng lại sau khi kiểm đất và có ý kiến chuyên môn. Đất của lô này cũng không nên chở đi làm đất ươm hay đắp luống ở chỗ khác.