Không có một con số độ cao chung cho mọi loài sâm: sâm Ngọc Linh thường được nói tới ở vùng núi từ khoảng 1.500 m trở lên ở Trường Sơn nam, tam thất và sâm Lai Châu ở vùng núi cao phía Bắc, còn nhân sâm và sâm Mỹ thì không có độ cao nào ở nước ta thay được mùa đông ôn đới. Lý do là cây sâm không "cần độ cao"; cây cần nhiệt độ mát, và độ cao chỉ là một cách nói tắt cho nhiệt độ.
Hiểu điều này giúp người làm trại tránh hai sai lầm hay gặp: tin rằng cứ đủ số mét là trồng được, và chép con số độ cao của vùng này áp sang vùng khác. Bài dưới đây giải thích cách đọc độ cao cho đúng, kèm vĩ độ, hướng dốc, địa hình, rồi so yêu cầu của các loài sâm chi Panax đang được nhắc tới ở Việt Nam.
Độ cao đổi ra nhiệt độ thế nào
Càng lên cao, không khí càng loãng và lạnh đi. Trong điều kiện trung bình, nhiệt độ giảm khoảng nửa độ đến hơn nửa độ C mỗi khi lên thêm một trăm mét. Đó là lý do một sườn núi cao hơn chân núi một nghìn mét có thể mát hơn chừng năm, sáu độ, đủ để biến một nơi oi bức thành nơi dễ chịu quanh năm.
Con số này là trung bình, không phải hằng số. Vào những đêm trời quang, lặng gió, khí lạnh có thể dồn xuống thung lũng làm đáy thung lũng lạnh hơn sườn núi phía trên, ngược với quy luật thông thường. Ban ngày nắng mạnh, mặt dốc hướng về phía mặt trời lại nóng hơn mặt dốc khuất nắng ở cùng độ cao.
Với cây sâm, thứ quan trọng là những ngày nóng nhất mùa hè và những đêm lạnh nhất mùa đông tại lô, không phải nhiệt độ trung bình năm. Hai lô có cùng nhiệt độ trung bình năm có thể khác nhau rất nhiều ở các cực trị đó. Vì vậy số mét chỉ là điểm khởi đầu để khoanh vùng; quyết định cuối cùng phải dựa trên số đo tại lô.
Vì sao cùng độ cao mà vùng này trồng được, vùng kia không
Vĩ độ. Cùng một độ cao, vùng núi phía Bắc thường lạnh hơn rõ vào mùa đông so với núi ở Trường Sơn nam, vì gần chí tuyến hơn và chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc. Con số độ cao ở Lai Châu và ở Ngọc Linh không thể so trực tiếp.
Hướng gió mùa và mây. Sườn núi đón gió ẩm có nhiều mây, sương mù, độ ẩm cao và ít nắng gắt. Sườn khuất gió có thể khô và nắng hơn. Với sâm, sườn nhiều mây thường thuận lợi hơn ở cùng độ cao.
Hướng dốc. Mặt dốc nhận nắng chiều gắt nóng hơn mặt dốc nhận nắng sáng dịu. Trại có thể chọn lô trên mặt dốc mát hơn để bù cho độ cao thấp hơn một chút, nhưng không bù được nhiều.
Địa hình lõm. Thung lũng hẹp, hõm núi là nơi khí lạnh tích lại ban đêm. Ở phía Bắc, đó có thể là nơi sương muối nặng nhất; ở phía Nam, đó lại có thể là chỗ ẩm đọng lâu, dễ sinh bệnh.
Rừng che phủ. Dưới tán rừng kín, nhiệt độ ban ngày thấp hơn và độ ẩm cao hơn đất trống ở cùng độ cao. Một lô đã mất rừng xung quanh sẽ nóng và khô hơn lô còn rừng.
So yêu cầu nhiệt độ và độ cao giữa các loài Panax
Bảng dưới diễn đạt yêu cầu theo kiểu khí hậu, kèm cách hiểu độ cao ở nước ta. Các con số độ cao là mức thường được nêu trong tài liệu, không phải ngưỡng tuyệt đối; người làm trại cần đối chiếu với tài liệu khuyến nông và số đo tại lô.
| Loài | Kiểu nhiệt độ cần | Độ cao thường được nhắc ở Việt Nam | Ghi chú cho trại |
|---|---|---|---|
| Sâm Ngọc Linh | Mát quanh năm, không có đợt nóng kéo dài | Vùng núi Ngọc Linh, thường từ khoảng 1.500 m trở lên | Độ cao thấp hơn cần bù bằng che kỹ, chọn sườn mát, nhưng rủi ro tăng |
| Sâm Lai Châu | Mát, chịu được đông lạnh có sương muối | Vùng núi cao Tây Bắc | Ở phía Bắc, độ cao lớn đi kèm rét mạnh, cần chống rét |
| Tam thất | Mát, có mùa đông lạnh | Vùng núi cao phía Bắc; tài liệu vùng Văn Sơn thường nêu đai khoảng 1.200–2.000 m | Đai thích hợp ở nước ta cần đo thực tế, không chép nguyên |
| Sâm vũ diệp | Lạnh mát quanh năm | Núi rất cao vùng Hoàng Liên | Gần như không có chỗ cho vùng thấp hơn |
| Nhân sâm, sâm Mỹ | Ôn đới, đông lạnh sâu | Không có độ cao nào ở nước ta tái tạo đủ mùa đông | Chỉ nên trồng thử, cần làm lạnh hạt |
Đọc bảng sẽ thấy hai nhóm. Nhóm nhiệt đới núi cao như sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu có "đai độ cao" hợp ở nước ta. Nhóm ôn đới như nhân sâm, sâm Mỹ cần thứ mà độ cao ở vùng nhiệt đới không cho được: một mùa đông lạnh dài.
Lên cao hơn có phải luôn tốt hơn
Không. Lên quá cao so với đai thích hợp, cây gặp những bất lợi khác: mùa sinh trưởng ngắn lại vì lạnh kéo dài, mầm nhú muộn và lụi sớm, gió mạnh làm hỏng giàn và lá, sương muối, băng giá nhiều hơn ở phía Bắc. Đất trên đỉnh và sống núi thường mỏng, ít mùn, giữ nước kém.
Ngoài cây, còn con người. Lô càng cao càng xa đường, vận chuyển vật tư khó, nhân công phải ở lại lâu, nguy cơ sạt lở trên đường mòn, và việc cứu nạn khi có người bị thương cũng lâu hơn. Một trại đặt ở độ cao "lý tưởng cho cây" nhưng không đi lại được trong mùa mưa có thể thua một trại thấp hơn một chút nhưng chủ động được công việc quanh năm.
Vì vậy câu hỏi đúng là "đai độ cao nào cho cây đủ mát mà người vẫn làm việc được", và câu trả lời thường là một khoảng, không phải điểm cao nhất có thể.
Cách xác định độ cao và nhiệt độ thật của một lô
Không cần thiết bị đắt tiền. Các bước dưới đây đủ để có số liệu đáng tin cho một lô định trồng.
- Đo độ cao bằng thiết bị định vị hoặc đối chiếu bản đồ địa hình; ghi độ cao điểm thấp nhất và cao nhất của lô, vì lô trên dốc có thể chênh vài chục mét.
- Đặt nhiệt ẩm kế tự ghi ở độ cao ngang tầm cây, trong bóng râm, tại giữa lô; nếu lô dài theo dốc, đặt thêm một chiếc ở đầu thấp.
- Để thiết bị chạy liên tục qua ít nhất một mùa nóng và một mùa lạnh; tải số liệu định kỳ, ghi chú những ngày có sự kiện thời tiết.
- Tính các chỉ số đơn giản: nhiệt độ cao nhất mỗi ngày trong tháng nóng nhất, số ngày vượt một ngưỡng mà tài liệu kỹ thuật của loài định trồng khuyến cáo, nhiệt độ thấp nhất mùa đông.
- So với số liệu của trạm khí tượng gần nhất để biết lô của mình lệch bao nhiêu, từ đó dùng số trạm để ước cho những năm chưa đo.
- Ghi tất cả vào hồ sơ lô, kèm ảnh chụp toàn cảnh mỗi mùa.
Sau một năm, người làm trại có trong tay thông tin mà không con số độ cao nào thay được. Lô cao vừa đủ nhưng có nhiều ngày nóng vượt ngưỡng sẽ lộ ra; lô thấp hơn một chút nhưng nằm trong khe mát cũng có thể bất ngờ phù hợp.
Đọc con số độ cao trong tài liệu và lời chào mời
Con số độ cao xuất hiện ở nhiều nơi: tài liệu khuyến nông, bài báo, hồ sơ dự án, lời giới thiệu của người bán giống hay người mời góp vốn. Mỗi nơi có thể hiểu một kiểu. Có khi đó là độ cao của trạm khí tượng gần nhất, có khi là độ cao của đỉnh núi, có khi là độ cao trung bình của cả một xã. Không con số nào trong số đó là độ cao của lô định trồng.
Khi đọc một câu như "vùng trồng ở độ cao trên 1.500 m", người làm trại nên hỏi ngay: đo ở đâu, bằng cách nào, điểm thấp nhất của khu trồng là bao nhiêu. Thiết bị định vị cầm tay và điện thoại có sai số về độ cao lớn hơn sai số về vị trí ngang, nên một con số lẻ đến từng mét chưa chắc chính xác hơn một con số làm tròn.
Cũng cần cảnh giác với cách dùng độ cao như một lời bảo đảm. "Lô ở độ cao giống vùng gốc" không có nghĩa là khí hậu giống vùng gốc, nhất là khi lô ở một vĩ độ khác hay một sườn núi khác. Câu hỏi đáng hỏi hơn là lô đó đã có số đo nhiệt độ bao nhiêu năm, và đã có cây sâm nào sống qua đủ chu kỳ ở đó chưa.
Một trại nhiều đai độ cao: lịch việc lệch nhau
Trại lớn trên sườn núi thường trải qua nhiều đai độ cao. Chênh lệch vài trăm mét giữa lô thấp nhất và lô cao nhất đủ làm lịch sinh trưởng lệch nhau, và người quản lý trại nên tận dụng điều đó thay vì coi cả trại như một khối.
- Mầm nhú ở lô thấp trước, lô cao sau; đội chăm có thể làm lần lượt từ dưới lên thay vì dồn việc cùng lúc.
- Thời điểm hoa nở, quả chín cũng lệch, nên việc thu hạt cho vườn ươm kéo dài hơn và cần ghi rõ hạt lấy từ lô nào.
- Cây ở lô cao thường lụi muộn hơn hoặc sớm hơn tùy năm; nhật ký phải ghi riêng từng lô, không ghi chung "trại đã lụi".
- Lô thấp chịu nóng nhiều hơn, cần ưu tiên kiểm tra bóng che trong đợt nắng; lô cao chịu rét, gió nhiều hơn, cần ưu tiên kiểm tra giàn sau giông, sau đợt lạnh.
- Khi có thời tiết cực đoan, thiệt hại thường không đều; ghi theo lô giúp biết đai nào an toàn hơn cho những lần mở rộng sau.
Nhìn theo cách này, độ cao không chỉ là điều kiện để chọn vùng mà còn là công cụ để tổ chức công việc trong trại. Sơ đồ trại có ghi độ cao từng lô là thứ nên có ngay từ năm đầu.
Biến đổi khí hậu và đai độ cao
Một điều người làm trại sâm nên tính đến là đai nhiệt độ thích hợp có thể dịch chuyển theo thời gian. Khi nhiệt độ trung bình tăng và những đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện nhiều hơn, một lô vốn ở sát giới hạn dưới của đai thích hợp sẽ chịu nhiều ngày nóng hơn. Chu kỳ sâm dài nhiều năm, nên một trại lập hôm nay sẽ còn phải chịu thời tiết của nhiều năm tới.
Hệ quả thực tế là không nên chọn lô ở đúng giới hạn thấp nhất mà tài liệu cho phép. Có một khoảng dự phòng về độ cao, chọn sườn mát, giữ rừng xung quanh, và chuẩn bị sẵn phương án che bổ sung khi có đợt nóng là những cách giảm rủi ro. Số liệu ghi chép nhiều năm tại lô cũng giúp trại nhận ra xu hướng sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm Ngọc Linh cần độ cao bao nhiêu?
Tài liệu thường nhắc vùng trồng từ khoảng 1.500 m trở lên ở khối núi Ngọc Linh. Đó là mức để khoanh vùng, không phải ngưỡng tuyệt đối; nhiệt độ thật tại lô, nhất là số ngày nóng mùa hè, mới là yếu tố quyết định.
Độ cao 1.000 m có trồng sâm được không?
Tùy vĩ độ, hướng dốc và tán che. Ở nhiều nơi, 1.000 m vẫn có những đợt nóng mùa hè bất lợi cho sâm Ngọc Linh. Nếu muốn thử, hãy đo nhiệt độ tại lô ít nhất một năm và làm ô thử nhỏ trước khi đầu tư lớn.
Lên cao bao nhiêu thì nhiệt độ giảm một độ?
Trong điều kiện trung bình, nhiệt độ giảm khoảng nửa độ đến hơn nửa độ C mỗi trăm mét. Con số thay đổi theo thời tiết; đêm lặng gió khí lạnh có thể dồn xuống thung lũng, làm nơi thấp lạnh hơn nơi cao.
Vì sao cùng độ cao mà phía Bắc lạnh hơn phía Nam?
Vùng núi phía Bắc gần chí tuyến hơn và chịu gió mùa đông bắc nên mùa đông lạnh hơn rõ. Vì vậy độ cao thích hợp của một loài ở phía Bắc và phía Nam không so trực tiếp được.
Có nên chọn chỗ cao nhất có thể để trồng sâm?
Không hẳn. Quá cao thì mùa sinh trưởng ngắn, gió mạnh, đất mỏng, đi lại khó và nguy hiểm hơn. Nên chọn khoảng độ cao cho cây đủ mát mà người vẫn làm việc, vận chuyển được quanh năm.
Đo nhiệt độ lô trồng sâm cần thiết bị gì?
Một nhiệt ẩm kế tự ghi đặt trong bóng râm ngang tầm cây là đủ để bắt đầu. Cho thiết bị chạy qua ít nhất một mùa nóng và một mùa lạnh, rồi so với số của trạm khí tượng gần nhất.