Trại sâm vùng núi cao gần như luôn dựa vào lao động tại chỗ, tức người ở các thôn bản quanh trại, vì họ quen địa hình, khí hậu và rừng hơn bất kỳ ai từ nơi khác đến. Để quan hệ đó bền, trại cần tuyển công khai qua thôn bản, có thoả thuận công việc rõ ràng, trả công minh bạch và đúng hẹn, đào tạo cầm tay chỉ việc, và tôn trọng lịch nương rẫy, lễ hội của cộng đồng.
Ở vùng Ngọc Linh, phần đông cư dân tại chỗ là người Xơ Đăng, cùng một số dân tộc khác như Giẻ Triêng; ở vùng núi Lai Châu có nhiều dân tộc như Mông, Dao, Hà Nhì, Thái và các dân tộc khác. Bài này không bàn về từng dân tộc mà đi vào phần việc của trại: tuyển, thoả thuận, trả công, đào tạo và những điều không nên làm.
Vì sao lao động tại chỗ là nòng cốt của trại
Người ở thôn bản gần trại đi rừng giỏi, chịu rét và mưa dầm, biết chỗ nào sạt, suối nào lũ lên nhanh, cây nào trong rừng có thể đổ. Nhiều người đã quen với cây sâm từ trước, qua việc làm thuê cho các trại khác hay qua những chuyện của cộng đồng. Những hiểu biết đó không học được trong vài tuần.
Người tại chỗ cũng là cầu nối giữa trại và cộng đồng. Trại nằm giữa rừng mà cộng đồng đã sống cùng nhiều đời; mỗi quyết định như mở lối đi, rào một đoạn, dựng lán ở đâu đều đụng tới quyền lợi và thói quen của người dân. Khi người làm trong trại là người trong thôn, thông tin đi hai chiều nhanh hơn và nhiều hiểu lầm được gỡ sớm.
Với người làm, trại sâm gần nhà cũng là một nguồn thu nhập ổn định hơn nhiều việc làm thuê theo mùa khác, lại không phải đi xa. Khi trại trả công đều, có việc quanh năm cho vài người thường trực và có mùa cao điểm cho nhiều người hơn, nhiều hộ trong thôn có thể sắp xếp việc nhà, nương rẫy xen với việc ở trại. Đó là lý do các trại làm lâu năm thường có một nhóm người quen việc quay lại mùa này qua mùa khác.
Mặt khác, quan hệ này có những điểm phải giữ cẩn thận. Người làm có thể khó xử khi người quen hỏi về lô củ lớn; trại có thể vô tình dựa quá nhiều vào một gia đình hay một nhóm người, gây bất bình trong thôn. Làm minh bạch từ đầu là cách đơn giản nhất để tránh những chuyện này.
Tuyển người qua đâu và tuyển thế nào
Qua trưởng thôn, già làng và các tổ chức ở thôn. Báo nhu cầu tuyển qua trưởng thôn, già làng, các đoàn thể như hội phụ nữ, đoàn thanh niên giúp thông tin đến đều các hộ, không chỉ người quen của chủ trại. Đây cũng là cách thể hiện tôn trọng với cộng đồng.
Nói rõ việc, giờ, nơi làm và cách trả công. Thông báo nên nói rõ: làm việc gì, ở lô nào, mấy giờ đi mấy giờ về, có ngủ lại trại không, trả công theo ngày hay theo việc, trả vào ngày nào. Càng rõ từ đầu càng ít tranh cãi về sau.
Chia đều cơ hội giữa các hộ. Nếu số người cần ít hơn số người muốn làm, có thể luân phiên giữa các hộ theo đợt. Cách này giúp thu nhập trải đều và trại không bị gắn với một nhóm.
Ưu tiên người đã làm, nhưng vẫn kiểm tay nghề. Người từng làm ở trại sâm khác có lợi thế, nhưng mỗi trại có quy tắc riêng về khử trùng, lối đi, cách đào. Nên cho làm thử vài ngày có người kèm.
Không nhận người chưa đủ tuổi lao động làm việc nặng, nguy hiểm. Việc trên dốc, gùi nặng, làm đêm không phải việc cho trẻ em. Quy định về lao động chưa thành niên trong Bộ luật Lao động 2019 rất chặt; trại nên giữ nguyên tắc chỉ nhận người đã đủ tuổi và kiểm giấy tờ tuỳ thân.
Thoả thuận công việc nên có những gì
Kể cả khi làm thời vụ ngắn ngày, nên có một thoả thuận bằng văn bản, viết đơn giản, đọc cho người làm nghe và giải thích bằng tiếng mà họ hiểu rõ nhất nếu cần người phiên dịch. Bộ luật Lao động 2019 có quy định về hình thức hợp đồng lao động và các nội dung bắt buộc; người phụ trách trại nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi phòng lao động nơi tiếp nhận để làm đúng. Những nội dung thực tế cần có:
- Tên hai bên, giấy tờ tuỳ thân của người làm.
- Công việc cụ thể, địa điểm, thời gian bắt đầu và kết thúc đợt việc.
- Giờ làm, giờ nghỉ, có làm đêm hay không, có ngủ lại trại không.
- Tiền công, cách tính (theo ngày hay theo khối lượng), ngày trả, hình thức trả.
- Chỗ ở, ăn uống, nước sạch tại trại nếu ở lại; ai chịu chi phí.
- Đồ bảo hộ trại cấp: ủng, áo mưa, găng tay, đèn.
- Trách nhiệm khi ốm đau, tai nạn trong lúc làm; bảo hiểm nếu có.
- Nội quy trại: khử trùng, lối đi, không mang củ, quả, lá, hạt ra khỏi trại, không đưa người lạ vào.
- Cách chấm dứt sớm và cách giải quyết khi có bất đồng.
Thoả thuận không chỉ để bảo vệ trại. Nó cho người làm biết chắc mình được gì, được trả khi nào, và ai lo khi mình bị thương. Với nhiều người lần đầu làm thuê có giấy tờ, đó là điều quan trọng.
Các cách trả công và điểm cần chú ý
Mỗi cách trả công hợp với một loại việc. Không có con số tiền công trong bảng; mức công thực tế phụ thuộc vùng, mùa và thoả thuận, và phải bảo đảm không thấp hơn mức tối thiểu theo quy định hiện hành.
| Cách trả | Hợp với việc | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Theo ngày công | Chăm cây non, làm cỏ tay, đào củ, việc cần cẩn thận | Cần chấm công hằng ngày, hai bên cùng xem sổ |
| Theo khối lượng | Làm luống, dựng giàn, gùi vật tư, phát quang | Đo nghiệm thu rõ ràng; tránh để người làm chạy theo tốc độ mà ẩu |
| Theo tháng cho người thường trực | Canh trại, kỹ thuật, hậu cần | Ghi rõ ngày nghỉ, làm đêm, trực mùa đào củ |
| Thưởng theo kết quả chung | Cả tổ sau một mùa không mất mát, không lây bệnh | Tiêu chí thưởng phải rõ và đo được, công bố từ đầu mùa |
Nguyên tắc chung: trả đúng ngày đã hẹn, trả trực tiếp cho người làm thay vì qua trung gian, có giấy biên nhận hoặc chuyển khoản có ghi nội dung. Không trả công bằng rượu hay hàng hoá thay tiền, không cho ứng trước những khoản lớn khiến người làm thành mắc nợ trại, vì quan hệ nợ nần làm hỏng sự tin cậy hai chiều.
Đào tạo người mới tại trại
Đào tạo ở trại sâm chủ yếu là cầm tay chỉ việc, nhưng nên có trình tự để không bỏ sót những điều quan trọng.
- Buổi đầu tiên: đi một vòng trại, chỉ lối được đi, lô nào đang cách ly vì bệnh, chỗ khử trùng giày dụng cụ, chỗ nghỉ, nước uống, nhà vệ sinh.
- Giải thích vì sao có những quy tắc: không giẫm luống vì đất nén làm củ thối, không mang dụng cụ giữa lô vì nấm bệnh đi theo đất.
- Ghép người mới với một người cũ trong những ngày đầu, làm cùng một luống.
- Dạy từng việc theo thứ tự từ dễ đến khó: làm cỏ, phủ luống trước; trồng cây con, đào củ sau.
- Chỉ những dấu hiệu cần báo ngay: lá héo bất thường, vết đào lạ, rắn, cây đổ, nước xói.
- Hướng dẫn an toàn: đi dốc, mang vác, làm khi mưa, sơ cứu cơ bản, tín hiệu gọi nhau.
- Sau vài ngày, người phụ trách xem lại cách làm, sửa lỗi riêng từng người.
Người thời vụ quay lại mùa sau sẽ nhanh hơn nhiều; nên ghi trong sổ trại ai đã làm việc gì, giỏi việc gì để mùa sau gọi đúng người đúng việc.
Tôn trọng lịch nương rẫy, lễ hội và phong tục
Người làm tại chỗ phần lớn vẫn có nương rẫy, ruộng, vườn của gia đình. Vào những tháng làm rẫy, tỉa hạt, thu hoạch, họ cần ở nhà. Trại nào xếp lịch việc lớn trùng đúng mùa nương rẫy sẽ thiếu người. Cách hợp lý là hỏi trưởng thôn hoặc người làm lâu năm về lịch mùa vụ của thôn ngay từ đầu năm, rồi xếp những việc có thể dời được tránh ra.
Các lễ hội, ngày quan trọng của làng cũng vậy. Người phụ trách trại nên biết trước những ngày đó, không bắt người làm phải chọn giữa công việc và cộng đồng. Một số cộng đồng có những khu rừng chung với luật tục riêng về việc vào rừng, chặt cây, lấy lâm sản; trại cần tìm hiểu qua già làng và chính quyền thôn để không vi phạm, kể cả vô tình.
Ngôn ngữ cũng cần được để tâm. Với những người chưa thạo tiếng phổ thông, nội quy và thoả thuận nên được giải thích bằng tiếng mẹ đẻ qua người phiên dịch đáng tin. Người phụ trách học vài câu chào hỏi, cảm ơn trong tiếng của người làm là một cách thể hiện tôn trọng giản dị. Cách gọi tên dân tộc cũng phải đúng, tránh những tên gọi cũ mang tính miệt thị, và tuyệt đối không đùa cợt về phong tục của người khác.
Những điều không nên làm
Một số cách làm tưởng tiện lợi lại làm hỏng quan hệ giữa trại và cộng đồng, hoặc đẩy người làm vào thế khó.
- Dùng người làm trong trại làm trung gian mua sâm từ người khác trong vùng, vì dễ dính tới sâm không rõ nguồn gốc và đặt người làm vào thế khó.
- Hứa hẹn những thứ trại không chắc làm được, như việc làm lâu dài, chia phần lô sâm, khi chưa có kế hoạch cụ thể.
- Giữ giấy tờ tuỳ thân của người làm để "giữ chân".
- Trả công chậm vì "chờ bán củ", trong khi người làm đã làm xong việc.
- Phạt tiền tuỳ tiện, trừ công không có căn cứ đã thoả thuận trước.
- Để người làm ngủ lại trại trong lán dột, thiếu nước sạch, không có chỗ sưởi vào mùa rét.
- Bàn chuyện giá củ, lô nào có củ lớn trước mặt người không liên quan.
Ngược lại, một trại được thôn bản tin là trại trả công đúng, đối xử tử tế, tôn trọng rừng và phong tục thì không lo thiếu người, và có thêm hàng chục đôi mắt để ý giúp mỗi khi có người lạ lên núi.
Câu hỏi thường gặp
Làm thời vụ vài tuần có cần ký hợp đồng lao động không?
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về hình thức hợp đồng theo thời hạn công việc, và có trường hợp được giao kết bằng lời nói. Tuy vậy, để tránh tranh chấp, trại nên có ít nhất một giấy thoả thuận ngắn có chữ ký hai bên. Kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động nơi tiếp nhận để làm đúng.
Có cần mua bảo hiểm cho người làm trong trại sâm không?
Với người làm có hợp đồng thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc, trại phải thực hiện theo quy định hiện hành. Với người làm thời vụ ngắn ngày, nhiều trại chọn mua bảo hiểm tai nạn cho người làm vì việc trên dốc, gùi nặng có rủi ro. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và doanh nghiệp bảo hiểm về loại phù hợp.
Người làm không biết đọc, ký thoả thuận thế nào?
Đọc to toàn bộ thoả thuận, giải thích bằng tiếng người làm hiểu rõ, có người làm chứng như trưởng thôn hoặc người phiên dịch. Người làm có thể điểm chỉ theo cách được chấp nhận. Giao cho người làm một bản giữ, và nhắc lại các điểm chính về tiền công, ngày trả, an toàn khi bắt đầu làm.
Có nên thuê qua một người cai, người môi giới nhân công không?
Có thể tiện khi cần đông người, nhưng trại nên tự trả công trực tiếp cho từng người làm và tự giữ danh sách, chấm công. Trả gộp qua người trung gian dễ dẫn tới chuyện người làm nhận ít hơn thoả thuận mà trại không biết, và làm mất lòng tin của cả thôn.
Người làm muốn mang hạt hay cây con về trồng ở nhà thì sao?
Nên có quy định rõ từ đầu là không mang hạt, quả, cây con, củ, lá ra khỏi trại, vì liên quan đến hồ sơ nguồn gốc giống và quản lý lô. Nếu trại muốn hỗ trợ người dân trồng sâm, đó nên là một chương trình riêng, có hồ sơ giống và thoả thuận rõ, không phải chuyện cho riêng từng người.
Làm sao để người làm báo ngay khi thấy chuyện bất thường?
Người làm báo khi họ tin rằng báo sẽ không bị trách và có ích. Hãy cảm ơn mỗi lần được báo, kể cả báo nhầm, và cho người làm thấy thông tin của họ đã được xử lý ra sao. Có thể thưởng nhỏ cho việc phát hiện sớm cây bệnh hay vết đào lạ để thành thói quen.