Sương muối và rét đậm nguy hiểm cho trại sâm chủ yếu ở ba thời điểm: khi mầm nhú sớm cuối đông gặp đợt rét muộn, khi cây con trong vườn ươm còn lá, và khi rét về sớm lúc cây chưa lụi thân. Trong mùa ngủ, củ sâm nằm dưới đất và lớp phủ nên ít bị hại hơn nhiều so với phần trên mặt đất. Việc của người làm trại là biết đêm nào có nguy cơ, giữ lớp phủ và giàn che đúng mùa, và xử lý bình tĩnh vào sáng hôm sau.
Mức độ rủi ro khác nhau rõ giữa các vùng. Vùng núi cao Tây Bắc trồng sâm Lai Châu có mùa đông lạnh, sương muối và đôi khi băng giá xuất hiện ở những đợt rét mạnh. Khối núi Ngọc Linh ở phía nam hơn, vẫn có những đêm rất lạnh trên cao nhưng sương muối không phải mối lo thường xuyên như ở Tây Bắc. Bài viết đưa ra nguyên lý chung, còn lịch rủi ro cụ thể phải dựa trên ghi chép của chính khu trại.
Bài không bàn cách dựng giàn che chống rét từ đầu, phần đó thuộc thiết kế trại. Ở đây chỉ đi từ phía vận hành: đọc nguy cơ, chuẩn bị đúng mùa, che bổ sung khi có cảnh báo, đánh giá thiệt hại sau đêm rét và rút kinh nghiệm cho cách bố trí lô những năm sau.
Sương muối hình thành thế nào và vì sao chỗ trũng bị nặng nhất
Sương muối là lớp băng mỏng kết trên mặt lá, mặt đất, mặt vật thể khi nhiệt độ bề mặt xuống dưới điểm đóng băng trong đêm. Nó thường xuất hiện vào những đêm trời quang mây, lặng gió, không khí khô sau khi một đợt không khí lạnh tràn về. Không có mây che, mặt đất và lá mất nhiệt rất nhanh bằng bức xạ lên bầu trời, nên nhiệt độ ở bề mặt lá có thể thấp hơn đáng kể so với nhiệt độ không khí đo ở độ cao trạm khí tượng.
Không khí lạnh nặng hơn không khí ấm, nên ban đêm nó chảy dọc sườn núi xuống và đọng ở đáy thung lũng, chỗ trũng, khe suối kín gió. Vì vậy trong cùng một vùng, những luống nằm ở đáy thung hay chỗ lõm thường bị sương muối nặng hơn rõ rệt so với luống trên sườn hoặc trên gò. Nhiều người trồng ở Tây Bắc biết điều này qua kinh nghiệm: cây ở thung bị cháy trắng, cây cách đó không xa trên sườn vẫn xanh.
Tán rừng và giàn che có tác dụng giảm mất nhiệt bằng bức xạ, vì chúng che bớt bầu trời phía trên luống. Đây là một lợi thế của trại dưới tán và nhà lưới so với cây trồng ngoài trời trống. Tuy vậy, tác dụng này có giới hạn: tán thưa, lưới một lớp mỏng hoặc khoảng trống giữa các tấm lưới vẫn để lọt sương muối xuống những vệt luống bên dưới.
Giai đoạn cây sâm và mức rủi ro trước rét
Cây sâm đi qua một chu kỳ năm rõ rệt. Mức độ chịu rét của cây khác hẳn giữa các giai đoạn:
| Giai đoạn | Phần cây lộ ra ngoài | Rủi ro với sương muối, rét đậm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mùa ngủ (thân đã lụi) | Gần như không có, mầm nằm dưới đất | Thấp nếu lớp phủ đủ và đất không đọng nước | Đất ướt đọng rồi đóng băng mặt mới là mối lo |
| Mầm nhú cuối đông, đầu xuân | Mầm non, lá non mềm | Cao, nhất là với đợt rét muộn | Mầm hỏng là cây mất cả mùa sinh trưởng |
| Lá xoè, ra hoa | Toàn bộ tán lá, hoa | Thấp hơn vì thường đã qua mùa lạnh | Rét bất thường vẫn có thể làm hỏng hoa |
| Cuối mùa, chưa lụi | Lá già, quả muộn | Trung bình khi rét về sớm | Cây có thể lụi sớm, củ tích luỹ ít hơn |
| Cây con vườn ươm | Cây nhỏ, thân mảnh | Cao | Cần che chắn kỹ hơn lô trồng |
Điểm đáng chú ý là giai đoạn nguy hiểm nhất không phải giữa mùa đông, khi cây đang ngủ, mà là giai đoạn chuyển mùa. Một tuần ấm bất thường cuối đông có thể làm mầm nhú sớm, rồi một đợt không khí lạnh tăng cường ập tới. Theo dõi thời tiết sát nhất vào đúng những tuần này.
Dấu hiệu báo trước một đêm có thể có sương muối
Ngoài bản tin cảnh báo của cơ quan khí tượng, người ở trại có thể tự đọc những dấu hiệu tại chỗ vào chiều tối:
- Bản tin thời tiết báo không khí lạnh tràn về, kèm cảnh báo rét đậm, rét hại hoặc khả năng có sương muối, băng giá ở vùng núi cao.
- Trời chiều quang hẳn mây sau mấy ngày âm u, không khí khô, nhìn được rất xa.
- Gió lặng dần sau hoàng hôn, khói bếp ở lán bốc thẳng lên rồi lan ngang sát mặt đất.
- Nhiệt độ hạ nhanh ngay sau khi mặt trời lặn; nhiệt kế treo ở lán xuống thấp sớm hơn thường lệ.
- Đêm trước đó đã có sương muối nhẹ ở chỗ trũng; các đợt sương muối thường kéo dài vài đêm liền khi không khí lạnh còn chi phối.
Trong bản tin khí tượng, rét đậm và rét hại được định nghĩa theo nhiệt độ trung bình ngày; bạn nên quen cách đọc bản tin của khu vực mình và đặt nhiệt kế tối thấp ở vài vị trí trong trại, nhất là chỗ trũng, để có số đo của chính trại thay vì chỉ dựa vào số của trạm ở thị trấn.
Chuẩn bị trước mùa rét và trước một đêm có cảnh báo
Phần lớn việc phòng rét cho trại sâm làm từ trước mùa, chỉ một phần nhỏ làm gấp trong đêm có cảnh báo:
- Trước mùa đông, kiểm và bổ sung lớp phủ luống ở lô đã lụi thân, dùng vật liệu sạch, đủ dày để giữ nhiệt cho đất mà không bí, không giữ nước đọng.
- Kiểm thoát nước luống: đất đọng nước rồi đóng băng mặt hại rễ và củ hơn nhiều so với đất ẩm vừa.
- Kiểm giàn che, vá những chỗ lưới rách, mở hở ở phía trên vườn ươm và lô cây non.
- Chuẩn bị sẵn lưới hoặc vải che bổ sung, cọc và dây buộc cho vườn ươm, để có thể phủ thêm một lớp trong đêm rét.
- Khi có cảnh báo, phủ thêm lớp che cho vườn ươm và những luống có mầm đã nhú, buộc chắc để gió đêm không lật.
- Không bón phân thúc, không làm việc gây tổn thương cây ngay trước đợt rét, vì mô non mới ra dễ bị rét hại hơn.
Một số vùng trồng rau màu có kinh nghiệm tưới ẩm đất hoặc tưới rửa sương lúc sáng sớm; với luống sâm vốn sợ úng, cách này cần hỏi cán bộ kỹ thuật trước, không nên làm theo thói quen của cây trồng khác.
Sáng hôm sau đêm sương muối: đánh giá và xử lý
Sáng sau đêm sương muối, điều đầu tiên là không vội. Lá non bị sương muối thường trông xanh tái, mọng nước vào buổi sáng, rồi thâm đen và khô lại sau một đến vài ngày. Phải chờ tới khi ranh giới giữa phần hỏng và phần lành rõ ràng mới đánh giá được mức thiệt hại thật. Cắt tỉa ngay khi chưa rõ dễ cắt mất phần còn sống.
Khi đã rõ, ghi lại vào nhật ký: lô nào, vị trí nào trong lô bị nặng, giai đoạn cây, nhiệt độ thấp nhất đo được nếu có. Ảnh chụp các vệt hỏng thường cho thấy rõ đường đi của không khí lạnh trong trại, như những dải chạy dọc khe hay đọng ở góc thấp. Thông tin này giúp quyết định chỗ đặt vườn ươm và chỗ cần che bổ sung các năm sau.
Phần mô bị rét hại là cửa vào của nấm, nhất là khi sau đợt rét là những ngày mưa phùn, ẩm. Theo dõi những cây bị hại trong một hai tuần sau đó; lá chết khô có thể gỡ bỏ, mang ra khu xử lý như lá bệnh. Nếu mầm chính của một cây bị hỏng hoàn toàn, cây đó thường mất mùa sinh trưởng năm ấy nhưng củ vẫn có thể còn sống; đánh dấu cây để kiểm lại vào mùa sau thay vì nhổ bỏ ngay.
Bố trí trại để tránh túi lạnh
Vườn ươm không đặt ở đáy thung. Vườn ươm là khu nhạy cảm nhất với rét. Khi chọn chỗ, ưu tiên sườn thoai thoải hoặc gò thấp có không khí lạnh chảy qua chứ không đọng lại, thay vì khoảng đất bằng ở đáy khe dù khoảng đó dễ làm hơn.
Đừng chặn đường thoát của không khí lạnh. Một hàng rào kín hay bờ đất đắp ngang phía dưới lô có thể vô tình giữ không khí lạnh đọng lại trong lô, giống như một con đập giữ nước. Thiết kế rào ở phía thấp nên để khe thoáng sát mặt đất.
Ghi nhận các túi lạnh qua nhiều năm. Mỗi trại có vài chỗ năm nào cũng bị sương muối nặng hơn. Đánh dấu những chỗ này trên sơ đồ trại, không dùng để ươm, hoặc dành cho lô cây lớn tuổi đã quen, có che bổ sung.
Giàn che làm hai việc. Giàn che vừa giảm nắng mùa hè, vừa giảm mất nhiệt ban đêm mùa đông. Khi tính chuyện tháo hay thay lưới, nên tính cả vai trò mùa đông của nó, không chỉ nhìn vào mùa nắng.
Tán rừng là tấm chăn tự nhiên. Ở trại dưới tán, giữ tán rừng phía trên lô không chỉ là yêu cầu bảo vệ rừng mà còn là lớp chống rét tốt. Những khoảng tán bị trống do cây đổ thường trùng với những vệt sương muối nặng.
Người làm trại trong những đợt rét: giữ ấm và sưởi an toàn
Rét đậm không chỉ là chuyện của cây. Đội trực trại ở lại lán qua những đêm rét trên núi cao chịu rủi ro sức khoẻ thật: cảm lạnh, nhiễm lạnh khi làm việc ướt ngoài trời, trượt ngã trên lối đi đóng băng mặt vào sáng sớm. Đồ mặc giữ ấm, ủng chống trơn, áo mưa đủ dày nên được trại chuẩn bị trước mùa, không để mỗi người tự lo.
Một nguy hiểm thường bị coi nhẹ là sưởi bằng than, củi trong lán đóng kín. Đốt than trong phòng kín sinh ra khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc khi ngủ, và đã có nhiều trường hợp đáng tiếc ở vùng núi phía Bắc vào mùa rét. Lán trại phải có chỗ thông gió khi đốt lửa, không mang chậu than vào chỗ ngủ đóng kín cửa, và bếp lửa phải được trông chừng để tránh cháy lán, cháy rừng.
Việc che chắn vườn ươm trong đêm có cảnh báo nên làm từ chiều, khi trời còn sáng và chưa quá lạnh, thay vì để tới khuya mới đi phủ lưới trên lối đi trơn. Một đội trại giữ được sức khoẻ qua mùa đông là điều kiện để cây sâm cũng được chăm đều qua mùa đông.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Ngọc Linh có bị sương muối không?
Ở những vị trí cao, trống, những đêm rét mạnh vẫn có thể có sương giá trên lá và mặt đất, nhưng sương muối không phải mối lo thường xuyên như ở vùng núi cao Tây Bắc. Mỗi trại nên tự ghi nhiệt độ tối thấp qua vài mùa để biết rủi ro của chính mình.
Củ sâm trong đất có bị chết rét không?
Trong mùa ngủ, củ nằm dưới đất và lớp phủ nên được bảo vệ khá tốt khỏi rét. Rủi ro lớn hơn đến từ đất đọng nước rồi đóng băng mặt, hoặc lớp phủ quá mỏng ở nơi rất lạnh. Thoát nước tốt và lớp phủ đủ dày là hai việc chính.
Mầm sâm bị sương muối làm thâm đen thì năm đó cây có mọc lại không?
Thường mỗi năm cây chỉ có một mầm chính; khi mầm này hỏng hoàn toàn, cây hay bỏ mùa sinh trưởng năm đó, nhưng củ vẫn có thể còn sống và mọc lại năm sau. Nên đánh dấu cây và kiểm lại thay vì nhổ bỏ ngay.
Có nên đốt lửa hun khói trong trại để chống sương muối không?
Hun khói là kinh nghiệm ở một số vùng trồng trọt, nhưng trong trại sâm dưới tán rừng, đốt lửa ban đêm mang nguy cơ cháy rừng và thường bị hạn chế bởi quy định phòng cháy. Không nên làm khi chưa có ý kiến của chủ rừng và cơ quan quản lý.
Theo dõi cảnh báo rét ở đâu cho đáng tin?
Nên theo bản tin dự báo và cảnh báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khí tượng của tỉnh, qua phát thanh, truyền hình hoặc kênh chính thức. Kết hợp với nhiệt kế tối thấp đặt trong trại để có số đo thật tại chỗ.