Các loài sâm chi Panax đều là cây ưa bóng: chúng chỉ cần một phần nhỏ ánh sáng của trời trống, nắng chiếu thẳng làm lá cháy và cây lụi sớm. Nhưng ưa bóng không có nghĩa là càng tối càng tốt; che quá kín làm cây vống, củ nhỏ, đất ẩm lâu và bệnh nhiều. Mức che thích hợp khác nhau theo loài, tuổi cây, độ cao và mùa trong năm.
Bài này giải thích vì sao sâm cần bóng, mức che của từng loài được tài liệu nói tới ra sao, và cách người làm trại tự đo ánh sáng dưới tán hoặc dưới giàn. Phần chọn mô hình che (tán rừng hay nhà lưới) và cách dựng giàn nằm ở danh mục riêng của trang.
Vì sao sâm là cây ưa bóng
Trong tự nhiên, các loài Panax sống ở tầng thấp nhất của rừng, nơi chỉ một phần nhỏ ánh sáng lọt qua các tầng tán. Qua thời gian dài, bộ lá của chúng thích nghi với ánh sáng yếu: lá mỏng, quang hợp đạt mức tối đa ở cường độ sáng thấp hơn nhiều so với cây trồng ngoài đồng. Khi ánh sáng mạnh hơn mức đó, lá không dùng thêm được, phần năng lượng thừa trở thành gánh nặng.
Gánh nặng ấy lộ ra dưới dạng lá bạc màu, vàng úa, cháy mép rồi cháy mảng, nhất là khi ánh sáng mạnh đi kèm nhiệt độ cao. Cây mất lá sớm thì thời gian tích chất cho củ trong năm bị rút ngắn; năm sau cây yếu hơn. Một mùa nắng gắt không che đủ có thể làm cả lô lùi lại một năm sinh trưởng.
Đó là lý do mọi mô hình trồng sâm, từ dưới tán rừng Ngọc Linh tới ruộng sâm dưới giàn ở Bắc Mỹ, đều bắt đầu từ việc tạo bóng. Khác nhau chỉ ở mức che và cách che. Với người làm trại, điều này cũng có nghĩa là bóng che phải có trước khi cây xuống đất, không phải dựng sau khi thấy lá cháy; vài ngày nắng gắt đầu tiên đã đủ làm hỏng cả lô cây con vừa trồng.
Che quá kín cũng là vấn đề
Cây vống, lá mỏng. Thiếu sáng, thân cây vươn dài, lá to mỏng, dễ gãy đổ khi mưa gió. Cây trông xanh tốt nhưng tích được ít chất cho củ.
Củ lớn chậm. Củ là nơi dự trữ những gì lá làm ra. Lá thiếu sáng làm ra ít, củ lớn chậm, chu kỳ đã dài lại càng dài thêm.
Ẩm đọng lâu. Dưới tán quá kín, lá và mặt đất lâu khô sau mưa, sương. Độ ẩm cao kéo dài là điều kiện cho nấm bệnh lá và bệnh vùng rễ phát triển.
Ra hoa, đậu quả kém. Cây thiếu sáng thường ra hoa ít, quả ít. Với trại tự để giống, điều này làm giảm nguồn hạt.
Khó nhận ra. Che quá kín không gây cháy lá rõ ràng như nắng gắt, nên nhiều trại không nhận ra. Chỉ khi so củ với lô khác cùng tuổi mới thấy chênh lệch.
Nhu cầu ánh sáng của từng loài theo tài liệu
Bảng dưới tổng hợp ở mức định tính, kèm con số khi tài liệu nêu khá thống nhất. Mức che cụ thể cho lô của mình nên hỏi thêm cán bộ kỹ thuật và kiểm bằng đo đạc.
| Loài | Môi trường sáng tự nhiên | Mức che trong trồng trọt | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sâm Ngọc Linh | Dưới tán rừng ẩm thường xanh, nhiều mây | Che phần lớn ánh sáng, giữ tán kín vừa phải | Mây mù ở vùng gốc đã giảm sẵn nắng; nơi ít mây phải che kỹ hơn |
| Sâm Lai Châu | Dưới tán rừng núi cao Tây Bắc | Tương tự sâm Ngọc Linh | Mùa khô hanh nắng gắt hơn, chú ý che lúc mầm non |
| Tam thất | Hiếm còn hoang dã; trồng dưới giàn | Giàn che dày | Giàn dày nhưng phải thoáng gió |
| Sâm Mỹ | Dưới tán rừng lá rụng | Tài liệu trồng ở Bắc Mỹ thường nêu giàn che khoảng 70–80% ánh sáng | Rừng lá rụng có mùa sáng đầu xuân trước khi tán khép |
| Nhân sâm | Dưới tán rừng ôn đới | Mái che nhân tạo dày | Nhạy với nắng nóng mùa hè |
Điểm chung là mọi loài đều cần chặn phần lớn ánh sáng trực tiếp. Điểm riêng nằm ở bối cảnh: cùng một mức che, ở vùng nhiều mây sẽ tối hơn ở vùng nắng; cùng một lô, mùa khô sáng hơn mùa mưa.
Mức che thay đổi theo tuổi cây và theo mùa
Bóng che không phải cài một lần là xong. Những yếu tố dưới đây làm nhu cầu ánh sáng của cây thay đổi trong năm và qua các năm.
- Cây con năm đầu lá mỏng, rễ nông, nhạy nhất với nắng và khô. Vườn ươm thường che kỹ hơn lô trồng.
- Cây lớn tuổi có bộ lá lớn hơn, tán cây sâm tự che cho nhau nhiều hơn; mức che có thể điều chỉnh theo quan sát lá.
- Mùa khô, nắng hanh ánh sáng mạnh và không khí khô, lá dễ cháy hơn; có trại che thêm một lớp tạm.
- Mùa mưa nhiều mây ánh sáng tự nhiên đã giảm; che quá dày lúc này dễ làm ẩm đọng.
- Tán rừng thay đổi cây tầng trên lớn lên, gãy cành, rụng lá theo mùa làm bóng dưới tán dịch chuyển; lô dưới tán cần đi kiểm hằng năm.
- Hướng dốc và giờ trong ngày nắng chiều gắt hơn nắng sáng; phía lô hứng nắng chiều cần chú ý nhất.
Vì những thay đổi này, một con số độ che cố định chỉ là điểm khởi đầu. Quan sát lá và đo định kỳ mới cho biết lô đang được che đúng mức hay không.
Tự đo độ che sáng tại lô
Có thể đo khá chính xác bằng một máy đo cường độ sáng cầm tay, loại dùng cho nhiếp ảnh hay nông nghiệp. Nguyên tắc là so ánh sáng dưới tán với ánh sáng ngoài trời trống cùng thời điểm.
- Chọn ngày và giờ ổn định, tốt nhất gần trưa, trời không thay đổi nhanh giữa nắng và mây.
- Đo ánh sáng ở một chỗ trống hoàn toàn gần lô, cảm biến hướng lên trời, ghi số.
- Ngay sau đó đo ở nhiều điểm dưới tán hoặc dưới giàn, ngang tầm lá sâm, ghi số từng điểm.
- Lấy số dưới tán chia cho số ngoài trời để ra tỷ lệ ánh sáng lọt xuống; phần còn lại là độ che.
- Lặp lại vào vài thời điểm trong ngày và ở các mùa khác nhau, vì góc mặt trời và tán thay đổi.
- Đánh dấu trên sơ đồ lô những điểm quá sáng hoặc quá tối để điều chỉnh tán hoặc giàn.
Đo một lần không đủ, nhưng đo đều đặn vài mùa sẽ cho bản đồ ánh sáng của lô. Ghép với quan sát lá và nhật ký bệnh, người làm trại sẽ thấy rõ chỗ nào cần mở thêm, chỗ nào cần che thêm.
Ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm luôn đi cùng nhau
Khi nói về bóng che, nhiều người chỉ nghĩ tới lượng ánh sáng. Thật ra bóng che còn làm hai việc khác: hạ nhiệt độ lá và giữ ẩm không khí quanh cây. Lá phơi nắng trực tiếp có thể nóng hơn không khí xung quanh vài độ; dưới bóng, nhiệt độ lá gần với không khí hơn. Vì vậy cùng một tỷ lệ che, ở vùng mát cây có thể ổn, còn ở vùng nóng hơn thì vẫn bị stress nhiệt.
Mây và sương mù ở vùng núi cao làm một việc tương tự giàn che: tán xạ ánh sáng, làm nắng dịu và đều hơn. Ánh sáng tán xạ đến từ nhiều phía, chiếu vào cả những lá nằm dưới mà ít gây cháy. Đây là một lý do sâm Ngọc Linh sống được ở vùng gốc dưới những tán rừng không quá kín: mây đã làm thay một phần việc che.
Ngược lại, che dày ở nơi ẩm thì độ ẩm dưới tán càng cao, lá càng lâu khô. Người làm trại vì vậy phải nhìn cả ba yếu tố cùng lúc. Lô nóng và khô cần che nhiều hơn; lô mát và ẩm cần che vừa đủ, ưu tiên thông gió. Không có một mức che đúng cho mọi lô.
Những sai lầm hay gặp về ánh sáng ở trại mới
Các sai lầm dưới đây thường gặp ở năm đầu của một trại sâm. Phần lớn đến từ việc lấy một kinh nghiệm đúng ở nơi khác áp sang nơi mình mà không đo lại.
- Chép nguyên mức che của trại khác, trong khi trại đó ở độ cao, hướng dốc và mây mù khác hẳn.
- Chỉ đo ánh sáng một lần vào mùa mưa nhiều mây rồi kết luận đủ bóng, đến mùa khô nắng hanh thì lá cháy hàng loạt.
- Để những khoảng trống trong tán rừng mà không che bổ sung, tạo ra các đốm nắng chiếu thẳng xuống luống vào giữa trưa.
- Che kín bốn phía giàn để chống nắng, làm không khí dưới giàn không lưu thông, ẩm bí và bệnh lá phát nhiều.
- Không theo dõi tán cây tầng trên, để cành lớn gãy sau bão mở ra một khoảng sáng mà không ai để ý cho tới khi lá cháy.
- Dùng cùng một mức che cho vườn ươm cây con và lô cây lớn.
Mỗi sai lầm trên đều có thể phát hiện sớm bằng một vòng đi kiểm lô định kỳ, nhìn lá, đo sáng ở vài điểm và ghi lại. Việc này tốn ít công hơn nhiều so với mất một năm sinh trưởng của cả lô.
Đọc lá để biết cây đang thừa hay thiếu sáng
Khi không có máy đo, lá cây là thiết bị đo tốt nhất. Lá có màu xanh đậm vừa phải, mặt lá phẳng, cây đứng vững là dấu hiệu ánh sáng hợp. Lá nhạt màu, vàng từ mép, có đốm cháy ở phần hứng nắng nhiều nhất, nhất là sau vài ngày nắng nóng, là dấu hiệu thừa sáng. Lá to mỏng, thân vươn dài, cây nghiêng về phía khoảng sáng là dấu hiệu thiếu sáng.
Cần phân biệt cháy nắng với bệnh lá. Cháy nắng thường xuất hiện đồng loạt ở những vị trí hứng nắng, theo một hướng nhất định, sau đợt thời tiết nắng nóng. Bệnh lá thường lan theo ổ, có vết đốm, quầng, xuất hiện sau thời tiết ẩm kéo dài. Khi không chắc, nên chụp ảnh, ghi vị trí và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật thay vì phun thuốc theo phỏng đoán.
Một mẹo nhỏ là chọn sẵn vài cây mốc ở những vị trí khác nhau trong lô, cắm cọc đánh dấu, và mỗi lần đi kiểm đều nhìn đúng những cây đó. So sánh cùng một cây qua các tuần dễ thấy thay đổi hơn nhìn chung cả lô.
Ghi những quan sát này vào nhật ký trại cùng ngày tháng, vị trí trên sơ đồ lô. Sau vài năm, nhật ký sẽ cho thấy quy luật: góc nào năm nào cũng cháy lá, góc nào luôn ẩm đọng, từ đó chỉnh tán hoặc giàn đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Ngọc Linh cần che bao nhiêu phần trăm ánh sáng?
Sâm Ngọc Linh cần che phần lớn ánh sáng trực tiếp. Mức cụ thể thay đổi theo độ cao, mây mù, tuổi cây và mùa; nên hỏi cán bộ kỹ thuật vùng trồng và tự đo tại lô thay vì áp một con số chung.
Sâm bị cháy lá có phải do nắng không?
Có thể do nắng hoặc do bệnh. Cháy nắng thường xuất hiện đồng loạt ở chỗ hứng nắng sau đợt nắng nóng; bệnh lá thường lan theo ổ, có đốm, quầng sau thời tiết ẩm. Không chắc thì chụp ảnh, ghi vị trí và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Che sâm càng kín càng tốt không?
Không. Che quá kín làm cây vống, lá mỏng, củ lớn chậm, đất và lá ẩm lâu sinh bệnh. Mục tiêu là chặn phần lớn nắng trực tiếp mà vẫn đủ sáng và thoáng.
Đo ánh sáng dưới tán rừng bằng cách nào?
Dùng máy đo cường độ sáng cầm tay, đo ngoài trời trống rồi đo ngay dưới tán ngang tầm lá sâm, lấy số dưới tán chia cho số ngoài trời. Lặp lại ở nhiều điểm, nhiều giờ và nhiều mùa.
Cây sâm con có cần che kỹ hơn cây lớn không?
Có. Cây con lá mỏng, rễ nông nên nhạy với nắng và khô hơn, vì vậy vườn ươm thường che kỹ hơn lô trồng. Cây lớn tuổi có bộ lá tự che cho nhau nhiều hơn.
Sâm Mỹ cần che bao nhiêu ánh sáng?
Tài liệu trồng sâm Mỹ ở Bắc Mỹ thường nêu giàn che khoảng 70 đến 80% ánh sáng. Ở Việt Nam, điều kiện mây và nắng khác nên vẫn phải đo và quan sát lá tại lô.