Phòng cháy rừng cho trại sâm gồm bốn việc chính: kiểm soát mọi nguồn lửa trong trại (bếp lán, đốt rác, thuốc lá, đèn), làm và giữ đường băng cản lửa quanh trại, dọn vật liệu dễ cháy ở chỗ cần dọn, và có sẵn phương án khi phát hiện cháy. Với trại dưới tán rừng, một đám cháy không chỉ thiêu luống sâm mà còn phá luôn tán che mà trại cần nhiều năm mới có lại.
Vùng núi cao trồng sâm thường ẩm, nhưng không phải nơi nào cũng ẩm quanh năm. Mỗi sườn núi có một mùa khô riêng, kèm gió khô, lá rụng dày và nương rẫy xung quanh đốt dọn. Bài này đi theo góc vận hành trại: những việc làm trước mùa khô, trong mùa khô, và khi lửa đã xuất hiện. Quy định chi tiết về phòng cháy chữa cháy rừng cần kiểm văn bản hiện hành và hỏi kiểm lâm địa bàn.
Vì sao trại sâm vùng ẩm vẫn phải lo cháy
Rừng núi cao nơi trồng sâm có độ ẩm lớn phần lớn thời gian trong năm, nên nhiều người nghĩ cháy là chuyện của rừng thông hay rừng khộp. Thực tế mùa khô ở mỗi sườn núi vẫn có những tuần nắng liên tục, gió khô thổi mạnh, lớp lá rụng trên mặt đất khô giòn, cỏ tranh ở bìa rừng và nương bỏ hoang cháy rất nhanh. Hai sườn của khối Ngọc Linh có mùa mưa lệch nhau, còn vùng núi Lai Châu có mùa khô hanh rõ rệt vào nửa đầu năm, nên trại ở mỗi nơi phải tự xác định tháng nguy cơ của mình.
Trại sâm cũng mang vào rừng những nguồn lửa mà rừng nguyên vẹn không có: bếp nấu của người ở lán, đèn dầu, nến, thuốc lá, đống rác đốt, máy phát điện nhỏ, ắc quy, dây điện của hệ pin mặt trời. Mỗi thứ là một nguồn lửa tiềm tàng nằm giữa lớp lá khô.
Hậu quả của cháy ở trại sâm nặng hơn nhiều cây trồng khác. Lửa có thể không đốt tới củ dưới đất, nhưng phá mất tán che, làm đất mặt mất lớp mùn, và lô đó gần như phải làm lại từ đầu. Trại còn có thể phải chịu trách nhiệm nếu lửa từ trại lan ra rừng của chủ rừng hay cộng đồng.
Kiểm soát nguồn lửa trong trại
Phần lớn đám cháy bắt đầu từ chính hoạt động của con người. Với trại sâm, những nguồn lửa sau cần có quy định rõ và có người giám sát.
- Bếp nấu ở lán. Đặt bếp trên nền đất hoặc đá, có vách chắn, cách xa vách tre, mái lá; dọn sạch quanh bếp; không để bếp cháy khi không có người; dập tro hoàn toàn trước khi đi ngủ hoặc rời lán.
- Đốt rác và thực bì. Mùa khô không đốt. Rác nên được gom mang xuống núi; cành lá dọn được ủ thành phân hoặc xếp gọn, không đốt thành đống trong rừng.
- Thuốc lá. Quy định chỗ hút riêng ở khu lán, có lon cát hay nước để dập; không hút khi đi trong lô, trên lối tuần, đặc biệt trong mùa khô.
- Đèn dầu, nến, đèn sưởi. Ưu tiên đèn pin, đèn sạc; nếu phải dùng lửa để sưởi trong mùa rét thì có chỗ sưởi cố định, an toàn, có người trông.
- Hệ điện pin mặt trời, ắc quy. Dây phải được đi gọn, có ống bảo vệ, đấu nối chắc; ắc quy để nơi khô thoáng, không đặt sát vật liệu dễ cháy. Hỏng hóc điện nhờ người có chuyên môn xử lý.
- Xăng dầu cho máy cắt cỏ, máy phát. Cất trong can kín, xa bếp, xa lán ngủ; đổ xăng khi máy đã nguội.
Nội quy về lửa nên được nói cho mọi người làm từ ngày đầu, nhắc lại khi bắt đầu mùa khô, và người phụ trách ca phải đi kiểm bếp, chỗ hút thuốc trước khi đi ngủ.
Đường băng cản lửa và dọn vật liệu cháy
Đường băng là dải đất được dọn sạch vật liệu dễ cháy. Mục đích là làm lửa từ ngoài vào hoặc từ trong ra bị chậm lại hoặc dừng ở đó, và tạo lối cho người đến chữa cháy. Đường băng quanh trại thường nối với lối tuần tra và hàng rào để tận dụng công dọn.
Chiều rộng và vị trí tuỳ địa hình. Ở sườn dốc lửa leo lên rất nhanh, nên phía dưới dốc của trại, nơi giáp nương rẫy hay bãi cỏ, cần được chú ý nhất. Chiều rộng cụ thể nên hỏi cán bộ kiểm lâm, khuyến nông địa bàn vì phụ thuộc loại thực bì và độ dốc.
Dọn trước mùa khô, giữ trong mùa khô. Dọn một lần đầu mùa chưa đủ: lá vẫn rụng, cỏ vẫn mọc. Lịch dọn nên lặp lại trong suốt mùa khô, có người được giao và ghi vào sổ trại.
Dọn vừa đủ, không chặt phá rừng. Đường băng là dọn thực bì, cỏ, cành khô, không phải chặt cây rừng. Mọi việc chặt cây trong rừng phải theo quy định và sự cho phép của chủ rừng, cơ quan quản lý. Trại sâm sống nhờ tán rừng, nên càng không có lý do phá tán để làm đường băng.
Lá rụng trên luống là chuyện khác. Lớp phủ luống giữ ẩm cho sâm, không cần dọn sạch như đường băng. Điều cần làm là không để lá khô dồn đống quanh lán, bếp, kho và dọc hàng rào, nơi một tàn lửa có thể bén.
Việc phòng cháy theo từng giai đoạn của mùa khô
Bảng dưới gợi ý cách chia việc theo giai đoạn. Tháng cụ thể trại tự gắn theo khí hậu sườn núi của mình và thông báo cấp dự báo cháy rừng của cơ quan kiểm lâm.
| Giai đoạn | Việc chính | Ai chịu trách nhiệm |
|---|---|---|
| Trước mùa khô | Dọn đường băng lần đầu, kiểm bếp, kiểm dây điện, chuẩn bị dụng cụ chữa cháy, nhắc nội quy lửa | Người phụ trách trại và tổ kỹ thuật |
| Đầu mùa khô | Theo dõi thông báo cấp dự báo cháy, dọn lại đường băng, bỏ việc đốt rác | Tổ trưởng canh trại |
| Cao điểm khô hanh | Có người trực quan sát khói, hạn chế tối đa lửa ở lán, kiểm bếp mỗi tối, đi tuần thêm vòng ban ngày | Đội canh, người hậu cần |
| Cuối mùa khô | Giữ cảnh giác vì nương rẫy xung quanh có thể đốt dọn; liên lạc với thôn bản về lịch đốt nếu có | Người phụ trách trại |
| Sau mùa khô | Ghi lại sự cố, lửa gần trại, chỗ đường băng yếu, sửa kế hoạch năm sau | Người phụ trách trại |
Những tháng cao điểm, cơ quan kiểm lâm thường công bố cấp dự báo cháy rừng; trại nên có người theo dõi và điều chỉnh mức trực theo cấp đó.
Khi phát hiện khói hoặc lửa
Phương án chữa cháy ban đầu nên được nói rõ và tập thử ít nhất một lần trước mùa khô, để khi có chuyện mọi người biết mình làm gì.
- Người phát hiện báo động ngay bằng tín hiệu đã thống nhất của trại, nói rõ hướng và khoảng cách đám cháy.
- Người phụ trách ca xác định nhanh: lửa nhỏ trong tầm kiểm soát hay đã lan rộng, lửa ở trong trại hay đang tới từ ngoài.
- Báo ngay cho chính quyền thôn xã, kiểm lâm địa bàn và lực lượng chữa cháy theo số khẩn cấp; với cháy rừng, báo sớm quan trọng hơn cố tự dập.
- Nếu lửa còn nhỏ và an toàn, dùng dụng cụ sẵn có như bàn dập, cành tươi, cuốc, xẻng, nước để dập ở mép lửa, luôn đứng ở phía đã cháy hoặc phía không có gió thổi lửa tới.
- Không bao giờ đứng phía trên dốc của đám cháy, không đi vào chỗ cỏ cao, khói dày; giữ lối rút lui sau lưng.
- Nếu lửa lớn, rút toàn bộ người theo đường đã định, kiểm đủ người tại điểm tập trung, không quay lại lấy đồ hay củ.
- Sau khi lửa tắt, canh tàn lửa thêm nhiều giờ vì gốc cây, lớp mùn có thể âm ỉ cháy lại.
Mọi người trong trại phải hiểu nguyên tắc: tính mạng người trước, rừng và lô sâm sau. Không giao việc dập lửa cho người làm thời vụ chưa được hướng dẫn.
Dụng cụ, nước và điểm tập trung
Trại không cần thiết bị chữa cháy phức tạp, nhưng cần đủ dụng cụ cơ bản để ở chỗ dễ lấy: bàn dập lửa, cuốc, xẻng, dao phát, thùng hay can nước, bình bơm đeo vai, găng tay dày, khẩu trang, đèn pin. Dụng cụ nên để ở một vị trí cố định gần lán và một vài điểm ở các lô xa, không dùng vào việc khác rồi để lung tung.
Nước là bài toán riêng của mùa khô vì suối nhỏ có thể cạn. Những trại có bể chứa nước tưới, hệ phun sương nên tính luôn khả năng dùng nước đó khi có cháy, và để sẵn ống dây nối được. Tuy vậy, với đám cháy rừng đã lan rộng, nước của trại gần như không đủ; vai trò chính của nó là dập lửa nhỏ và làm ướt quanh lán.
Mỗi trại nên chọn sẵn một hoặc hai điểm tập trung an toàn: nơi trống, không có cỏ khô, cách xa rừng rậm, dễ tới từ các lô. Mọi người trong trại, kể cả người thời vụ, phải biết điểm đó và lối đến đó. Khi có cháy, người phụ trách điểm danh tại đây trước khi làm bất cứ việc gì khác.
Pháp lý và quan hệ với chủ rừng, cộng đồng
Luật Lâm nghiệp 2017 và các văn bản hướng dẫn có quy định về trách nhiệm phòng cháy, chữa cháy rừng của chủ rừng và của tổ chức, cá nhân hoạt động trong rừng; luật về phòng cháy chữa cháy cũng có các yêu cầu chung. Trại sâm dưới tán rừng, dù là chủ rừng, bên nhận khoán hay bên liên kết, đều nằm trong phạm vi này. Không nêu ở đây mức phạt hay số điều cụ thể; người phụ trách trại nên hỏi kiểm lâm địa bàn và kiểm văn bản hiện hành để biết trại phải làm gì, ghi chép gì.
Trong thoả thuận khoán hay liên kết với chủ rừng, phần phòng cháy nên được ghi rõ: ai làm đường băng, ai trực, ai chịu chi phí, ai báo cáo. Phần pháp lý về giao khoán và liên kết được bàn kỹ ở danh mục pháp lý trại sâm của trang.
Với cộng đồng xung quanh, trao đổi trước mùa khô về lịch đốt nương, chỗ nào sát trại cần cẩn thận, ai báo cho ai khi thấy khói, giúp tránh được nhiều đám cháy lan từ nương sang trại hoặc ngược lại. Trại cũng nên sẵn lòng góp người khi thôn bản tổ chức chữa cháy rừng, vì rừng của cộng đồng chính là lớp bảo vệ bên ngoài của trại.
Câu hỏi thường gặp
Trại sâm có được đốt thực bì để dọn lô không?
Đốt thực bì trong rừng chịu sự quản lý chặt về phòng cháy rừng, nhiều nơi cấm hẳn trong mùa khô. Với trại sâm, đốt còn làm mất lớp mùn và hại vi sinh vật đất mà cây cần. Cách an toàn hơn là phát dọn, ủ cành lá thành phân hoặc xếp gọn. Muốn đốt trong trường hợp đặc biệt phải hỏi kiểm lâm và chính quyền xã.
Đường băng cản lửa quanh trại nên rộng bao nhiêu?
Không có một con số dùng cho mọi nơi, vì chiều rộng hiệu quả phụ thuộc độ dốc, loại thực bì và hướng gió. Nên hỏi cán bộ kiểm lâm địa bàn để được hướng dẫn theo thực tế. Điều chắc chắn là đường băng phải được dọn lại nhiều lần trong mùa khô mới giữ được tác dụng.
Người canh trại có cần được huấn luyện chữa cháy rừng không?
Rất nên. Một buổi hướng dẫn trước mùa khô về cách dùng bàn dập, cách đứng an toàn so với hướng gió và dốc, cách rút lui, điểm tập trung, sẽ giúp phản ứng đúng khi có chuyện. Có thể hỏi kiểm lâm hay chính quyền xã xem địa phương có tổ chức tập huấn không.
Lửa từ nương rẫy bên cạnh lan vào trại thì trách nhiệm thế nào?
Trách nhiệm được xác định theo quy định pháp luật và tình tiết cụ thể, do cơ quan có thẩm quyền xem xét. Về phía trại, việc cần làm là ghi lại diễn biến, chụp ảnh, báo chính quyền và kiểm lâm, đồng thời rà lại đường băng phía giáp nương. Phòng trước bằng trao đổi lịch đốt với hàng xóm vẫn là cách tốt nhất.
Sau một đám cháy nhỏ, lô sâm có cứu được không?
Tuỳ mức độ. Nếu lửa chỉ lướt qua lớp lá trên mặt luống, củ dưới đất có thể còn, nhưng tán che và lớp phủ bị mất khiến cây chịu nắng và khô. Cần che tạm, phủ lại luống và theo dõi kỹ mùa sau. Nên mời cán bộ khuyến nông đánh giá cụ thể trước khi quyết định.
Có nên mua bảo hiểm cháy cho trại sâm không?
Bảo hiểm nông nghiệp và bảo hiểm tài sản có những điều kiện riêng về loại cây, loại rủi ro được nhận. Trại nên hỏi doanh nghiệp bảo hiểm về việc nhận bảo hiểm cho cây sâm dưới tán rừng và cho lán, kho, thiết bị. Bài về bảo hiểm trong cùng danh mục bàn kỹ hơn phần này.