Ở trại sâm vùng núi cao, chuột là kẻ phá thường xuyên nhất: ăn hạt, gặm mầm và đào gặm củ; nhím và một số thú rừng khác có thể cày tung luống để tìm củ; chim và sóc mổ chùm quả đỏ vào mùa quả chín. Cách giữ trại bền nhất là chặn đường vào bằng rào phù hợp, giữ trại sạch thức ăn, bảo vệ riêng chùm quả và kho hạt, chứ không phải săn bắt hay rải bả độc khắp nơi.
Trại sâm nằm giữa rừng, tức là nằm trong nhà của rất nhiều loài vật. Một phần trong số đó là động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ, một phần là thiên địch có ích cho trại. Vì vậy, bài toán ở đây là giữ cho con vật không vào được luống, không phải là diệt sạch mọi con vật quanh trại.
Bài viết đi theo thứ tự: nhận mặt kẻ phá qua dấu vết, dựng rào và giữ trại sạch, xử lý riêng với chuột, cách ứng xử với nhím và thú lớn, rồi tới việc giữ chùm quả và kho hạt, phần tài sản nhỏ mà quý nhất của trại tự làm giống.
Mỗi con vật phá một phần khác nhau của cây sâm
Chuột là nhóm gây hại đa dạng nhất. Chúng ăn hạt sâm ngay trên luống gieo, ăn quả rơi, gặm mầm non mới nhú, và vào mùa thiếu thức ăn có thể đào hang dọc luống để gặm củ. Một con chuột đào qua luống không chỉ ăn vài củ, mà đường hang còn làm rễ cây lân cận hở ra, khô và dễ bị bệnh.
Nhím và một số loài thú đào bới khác thường gây hại theo kiểu cày tung từng mảng luống trong một đêm. Thiệt hại nhìn rất nặng: đất bị lật, cây đổ, củ lộ ra hoặc mất. Thú lớn hơn như lợn rừng, nếu có trong vùng, còn phá cả rào yếu. Những đợt như vậy không xảy ra thường xuyên nhưng mỗi lần xảy ra thì mất nhiều năm công chăm.
Chim và sóc chủ yếu nhắm vào chùm quả. Quả sâm khi chín có màu đỏ tươi nổi bật giữa nền lá xanh, rất dễ thấy với chim. Với trại tự để hạt giống, mất chùm quả nghĩa là mất nguồn giống của năm sau. Côn trùng và sên cũng là kẻ phá quan trọng nhưng thuộc nhóm khác, cách xử lý khác, nên được tách sang bài riêng.
Đọc dấu vết để biết ai đã vào trại
Trước khi dựng rào hay đặt bẫy, cần biết đúng con vật nào đang gây hại. Dấu vết buổi sáng thường đủ để đoán:
| Dấu vết thấy được | Nghi con vật | Bộ phận bị hại | Việc nên làm trước |
|---|---|---|---|
| Lỗ hang nhỏ dọc chân luống, đường hầm đội đất, vỏ hạt bị gặm vương vãi | Chuột | Hạt, mầm, củ | Tìm lối vào ở chân rào, dọn chỗ trú quanh trại |
| Mảng luống bị cày tung, hố đào nông, đôi khi rơi lông gai | Nhím hoặc thú đào bới | Củ, cả cây | Kiểm đoạn rào bị chui qua hoặc đào dưới chân |
| Đất bị ủi rộng, dấu chân móng, rào bị xô đổ | Thú lớn như lợn rừng | Cả mảng luống | Gia cố rào, báo kiểm lâm nếu thú quý hiếm |
| Chùm quả mất từng quả, cuống còn lại, vỏ quả rơi rải rác | Chim | Quả, hạt | Bao lưới chùm quả |
| Chùm quả mất cả chùm, cuống bị cắn gãy | Sóc hoặc chuột leo | Quả, hạt | Bao lưới chắc và kiểm lối leo từ cành cây xuống |
Một cách đơn giản để xác nhận là rải một lớp đất mịn hoặc cát mỏng ở chỗ nghi ngờ, sáng hôm sau đọc dấu chân. Camera bẫy ảnh đặt ở góc trại cũng cho biết rõ con vật và giờ chúng vào, giúp đội trại bố trí canh và sửa rào đúng chỗ.
Rào chắn và giữ trại sạch: lớp bảo vệ đầu tiên
Rào phải tính cả phần dưới đất. Chuột và nhím đều có thể đào dưới chân rào. Rào lưới kim loại mắt nhỏ, phần chân chôn sâu xuống đất và gập ra phía ngoài một đoạn, chặn được phần lớn các con vật đào bới. Rào chỉ dựng trên mặt đất thường bị vượt qua sau vài tuần.
Kiểm rào theo lịch. Rào trong rừng hư hỏng nhanh: cành cây rơi đè, nước mưa xói chân, dây buộc mục. Mỗi tuần đi một vòng kiểm rào, nhất là sau mưa lớn, sửa ngay những chỗ hở. Một lỗ hở nhỏ cũng đủ để chuột vào cả đàn.
Dọn mép trại. Đống cành khô, đá xếp, bụi rậm sát rào là nơi chuột trú và làm tổ. Giữ một dải mép trại thông thoáng giúp giảm số chuột sống ngay sát luống, đồng thời giúp người đi kiểm nhìn thấy chân rào.
Không để thức ăn ở lán trại. Gạo, đồ ăn, rác bếp của lán trại thu hút chuột tới, rồi từ lán chúng đi sang luống. Thức ăn cất trong thùng kín, rác mang đi xử lý, khu bếp đặt xa khu trồng và vườn ươm.
Kho hạt và kho vật tư kín. Hạt sâm đang bảo quản là thức ăn hấp dẫn nhất với chuột trong trại. Hạt phải được giữ trong hộp kín, chắc, đặt trên giá cao, kho có cửa khít. Mất một hộp hạt là mất nguồn cây của cả một năm ươm.
Riêng với chuột: bẫy có kiểm soát, cẩn trọng với bả độc
Khi đã có chuột trong trại, bẫy lồng hoặc bẫy sập đặt dọc đường chuột hay đi là cách có kiểm soát nhất. Bẫy phải được kiểm hằng ngày, xử lý con bị bắt, và đặt sao cho không bắt nhầm các loài vật khác. Ghi số chuột bắt được theo tuần cho biết áp lực chuột đang tăng hay giảm, đây là thông tin có ích hơn cảm giác của người canh trại.
Bả độc diệt chuột cần được cân nhắc kỹ hơn nhiều ở trại sâm dưới tán rừng. Bả rải ngoài trời có thể bị chim, thú rừng, chó canh trại ăn phải; chuột ăn bả chết rải rác lại thành mồi cho rắn, cú, chồn, gây ngộ độc dây chuyền cho những loài vốn là thiên địch của chuột. Thuốc rơi vãi trên luống còn là nguy cơ dư lượng với cây dược liệu và nguồn nước suối phía dưới.
Nếu buộc phải dùng, việc dùng loại nào, đặt ở đâu, trong hộp mồi kiểu gì nên theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, đúng nhãn sản phẩm được phép lưu hành, chỉ ở khu vực kiểm soát được như kho, lán, và ghi chép đầy đủ. Với phần lớn trại, rào tốt, trại sạch và bẫy có kiểm soát đã đủ giữ chuột ở mức chấp nhận được.
Nhím và thú rừng: chặn, không săn bắt
Nhiều loài thú vào trại sâm là động vật rừng, trong đó có loài thuộc diện được pháp luật bảo vệ. Người làm trại không được săn bắt, đặt bẫy kẹp, bẫy thòng lọng hay dùng chất độc với các loài này, dù chúng gây hại. Bẫy kiểu đó còn nguy hiểm cho chính người làm, cho chó canh trại và người đi rừng. Danh mục loài được bảo vệ và mức xử lý thay đổi theo văn bản, nên khi không chắc, bạn nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương.
Cách tiếp cận đúng là chặn và xua. Rào chắc, chân rào chôn sâu là biện pháp chính. Một số trại dùng thêm đèn, tiếng động, chó canh vào ban đêm trong những tháng thú hay vào. Chòi canh ở vị trí nhìn bao quát lô có củ lớn giúp phát hiện sớm. Việc tổ chức người canh và ca trực thuộc phần vận hành trại; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng mùa nào thú hay vào thì trại nên tăng người canh đúng mùa đó.
Nhiều trại nhận thấy thú vào nhiều hơn vào những tháng rừng xung quanh ít thức ăn, hoặc khi có hoạt động khai thác, làm đường gần đó làm xáo trộn chỗ ở của chúng. Ghi lại thời điểm thú vào qua vài năm giúp trại chuẩn bị rào và người canh trước mùa, thay vì chạy theo sau khi đã mất củ.
Khi thấy dấu vết thú lớn, thú lạ hoặc nghi loài quý hiếm thường xuyên vào trại, nên báo cho kiểm lâm và chính quyền địa phương. Việc này vừa đúng trách nhiệm của người làm trại trong rừng, vừa giúp có hướng xử lý chính thức, tránh việc người trong trại tự xử lý rồi vướng vào rắc rối pháp lý.
Giữ chùm quả và hạt giống khỏi chim, sóc
Với trại tự để giống, chùm quả trên cây mẹ là tài sản cần giữ riêng. Một trình tự gọn:
- Chọn trước cây mẹ lấy hạt ở lô sạch bệnh, cắm cọc đánh dấu từ lúc cây ra hoa.
- Khi quả bắt đầu chuyển màu, bao chùm quả bằng túi lưới mắt nhỏ, buộc chặt ở cuống, không làm gãy cuống.
- Kiểm túi lưới định kỳ, nhất là sau mưa gió; thay túi rách, buộc lại túi tuột.
- Thu quả khi đã chín đủ theo hướng dẫn kỹ thuật, không để quá lâu trên cây vì quả chín rụng dễ thành mồi cho chuột.
- Đưa quả về khu xử lý hạt ngay trong ngày, không để qua đêm ở lán hở.
- Cất hạt trong hộp kín đặt trong kho có cửa khít, ghi lô cây mẹ và ngày thu vào hồ sơ giống.
Túi lưới bao chùm quả là biện pháp rẻ, không cần hoá chất và gần như không ảnh hưởng tới con vật nào. Với chim, đây là cách duy nhất vừa giữ được quả vừa không phải xua đuổi hay hại chúng.
Ghi chép thiệt hại để quyết định đầu tư rào
Rào tốt tốn công và vật tư, nên câu hỏi thực tế của nhiều trại là nên rào tới mức nào. Câu trả lời đến từ ghi chép. Mỗi lần phát hiện thiệt hại do động vật, ghi lô, vị trí, ước số cây hoặc mét luống bị hại, con vật nghi, đoạn rào có liên quan. Sau một mùa, bạn sẽ thấy đoạn nào thường xuyên bị vượt, mùa nào áp lực cao.
Với dữ liệu đó, đầu tư rào có thể đi theo thứ tự ưu tiên: lô có củ lớn tuổi và đoạn rào giáp rừng rậm trước, vườn ươm và kho hạt trước, những đoạn rào ít bị đụng tới thì để sau. Cách làm từng bước này hợp với chu kỳ dài của trại sâm hơn là dựng một hàng rào kiên cố cho toàn bộ ngay từ đầu.
Ghi chép cũng có ích khi trại làm việc với chủ rừng, cộng đồng tại chỗ hoặc bảo hiểm nông nghiệp, nếu có. Một cuốn nhật ký ghi rõ ngày, lô, mức thiệt hại có sức nặng hơn nhiều so với lời kể. Mẫu ghi nên thống nhất với nhật ký trại chung để người phụ trách kỹ thuật đọc một chỗ là thấy cả bệnh, sâu và thú hại.
Câu hỏi thường gặp
Chuột có ăn củ sâm không hay chỉ ăn hạt?
Chuột ăn cả hạt, quả rơi, mầm non và có thể đào gặm củ, nhất là khi thức ăn trong rừng khan hiếm. Đường hang chuột đào dọc luống còn làm rễ cây lân cận bị hở, dễ khô và nhiễm bệnh, nên thiệt hại thường lớn hơn số củ bị gặm.
Có được đặt bẫy bắt nhím vào trại sâm không?
Không nên tự ý săn bắt hay đặt bẫy nhím và các thú rừng khác, vì nhiều loài thuộc diện được bảo vệ và bẫy kẹp nguy hiểm cho cả người. Cách đúng là gia cố rào, xua đuổi và báo kiểm lâm địa phương khi thú thường xuyên vào trại.
Nuôi mèo ở lán trại có giúp giảm chuột không?
Mèo có thể giúp giảm chuột quanh lán và kho, nhưng mèo cũng săn chim, ếch nhái và các loài có ích khác trong rừng. Nếu nuôi, nên giữ mèo quanh khu lán, kho, không thả tự do vào sâu trong rừng.
Túi lưới bao chùm quả có làm quả chín kém không?
Túi lưới mắt thoáng để không khí và ánh sáng tản xạ đi qua thường không ảnh hưởng nhiều tới việc chín của quả. Cần tránh túi kín, bí hơi vì dễ giữ ẩm làm quả mốc, và buộc túi nhẹ tay để không làm gãy cuống chùm quả.
Khi nào cần báo kiểm lâm về thú vào trại?
Nên báo khi thấy dấu vết thú lớn, thú lạ, nghi loài quý hiếm, hoặc khi thú vào trại thường xuyên gây thiệt hại. Báo sớm giúp có hướng xử lý đúng quy định và tránh việc người trong trại tự xử lý gây rủi ro pháp lý.