Rủi ro lao động lớn nhất ở trại sâm vùng núi là ngã trên dốc trơn, chấn thương do mang vác nặng, vết thương từ dụng cụ sắc, rắn cắn và ong đốt, cùng với rét và mưa dầm kéo dài. Phần lớn những rủi ro này giảm rõ nếu trại làm lối đi có bậc và dây vịn, giới hạn khối lượng gùi, cấp đủ đồ bảo hộ, không để ai làm một mình ở lô xa và có sẵn túi sơ cứu cùng phương án đưa người xuống núi.
Bài này viết cho người phụ trách trại và người làm: nhận diện từng rủi ro, cách phòng ở mức vận hành, và việc cần làm khi tai nạn xảy ra. Hướng dẫn sơ cứu ở đây chỉ là nguyên tắc chung, không thay cho khoá huấn luyện sơ cứu; khi có người bị thương nặng, ưu tiên là liên lạc cấp cứu và cơ sở y tế gần nhất.
Vì sao trại sâm có rủi ro lao động riêng
Trại sâm thường nằm ở sườn núi cao, dốc, đất mùn ẩm và trơn, trên đầu là tán rừng có cành khô có thể gãy. Việc trong trại chủ yếu là cúi, quỳ trên luống trong nhiều giờ, mang vác lên xuống dốc, dùng dao, cuốc ở tư thế không vững. Trời có thể chuyển từ nắng sang mưa, sương mù dày trong vài chục phút. Thêm vào đó là khoảng cách: từ lô tới lán đã xa, từ lán tới trạm y tế còn xa hơn nhiều, nhiều nơi sóng điện thoại chập chờn.
Chính khoảng cách ấy biến một chấn thương nhỏ ở đồng bằng thành chuyện lớn trên núi. Một cổ chân trật ở lô xa có nghĩa là phải có hai ba người dìu, cõng xuống, mất cả buổi. Một vết rắn cắn cần được đưa tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt, mà đường xuống núi mùa mưa có khi không đi được bằng xe.
Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 đặt trách nhiệm bảo đảm an toàn cho người lao động lên người sử dụng lao động. Không bàn ở đây các nghĩa vụ chi tiết; người phụ trách trại nên kiểm văn bản hiện hành. Ở mức vận hành, điều quan trọng là coi an toàn như một đầu việc có người chịu trách nhiệm, có lịch kiểm tra, chứ không phải lời dặn chung chung.
Rủi ro thường gặp và cách phòng ở mức trại
Bảng dưới liệt kê các rủi ro hay gặp nhất ở trại sâm vùng núi và cách phòng mà trại có thể tự làm.
| Rủi ro | Thường xảy ra khi | Cách phòng ở mức trại |
|---|---|---|
| Ngã, trượt trên dốc | Mùa mưa, sáng sớm sương ướt, đi tắt qua luống | Làm bậc trên lối dốc, căng dây vịn, ủng đế bám, cấm đi tắt |
| Đau lưng, chấn thương do mang vác | Gùi phân, lưới, cột, nước lên dốc; cúi làm luống lâu | Giới hạn khối lượng mỗi chuyến, chia nhỏ, đổi việc xen kẽ, nghỉ giữa giờ |
| Vết thương do dao, cuốc | Phát quang, làm luống, đào củ | Dụng cụ sắc và chắc cán, găng tay, giữ khoảng cách khi làm cạnh nhau |
| Cây, cành đổ | Sau mưa gió, cây già mục trong lô dưới tán | Kiểm cây nguy hiểm quanh lô, lán; không làm dưới tán khi gió mạnh |
| Rắn cắn, ong đốt, vắt | Dọn cỏ, thò tay vào bụi, lật đá, lật đống cành | Ủng cao, găng tay, dùng que gạt trước khi thò tay, không lật đống cành bằng tay |
| Rét, nhiễm lạnh | Mùa đông núi cao, mưa dầm, làm ca đêm | Áo ấm, áo mưa, đồ thay khô, chỗ sưởi an toàn ở lán, đồ uống nóng |
| Lạc đường trong sương mù | Đi lô xa khi sương xuống nhanh | Đi theo lối có đánh dấu, đi theo cặp, có còi và đèn |
Mỗi dòng trong bảng nên gắn với một người được giao kiểm tra. Lối đi có bậc mà không ai sửa sau mưa thì vài tuần sau lại thành dốc trơn.
Lối đi, bậc và dây vịn: khoản đầu tư an toàn có hiệu quả nhất
Lối chính phải được làm như một công trình. Lối từ lán tới các lô, lối tuần tra, lối gùi hàng được đi hàng ngày, nên làm bậc bằng gỗ, đá hoặc đắp đất có cọc giữ ở những đoạn dốc. Bậc nên đều nhau để người gùi nặng không bị hụt chân.
Dây vịn ở đoạn trơn, sát vực. Dây vịn có thể là dây thừng buộc vào cọc chắc hoặc lan can tre gỗ. Kiểm tra dây sau mưa gió, thay khi mục.
Rãnh thoát nước ngang lối. Nước mưa chảy dọc lối làm bậc xói và lối thành rãnh trơn. Rãnh nhỏ cắt ngang lối, dẫn nước ra khỏi đường đi, giữ lối bền hơn nhiều.
Lối gỗ trong lô. Ở trại nhà lưới hay trại có luống dày, lối đi lát ván giữa các luống giúp người làm không giẫm luống và không trượt trên đất ướt. Ván cần được nhấc lên vệ sinh định kỳ vì rêu làm trơn.
Không đi tắt. Lối tắt qua luống hay qua sườn dốc không bậc là nơi xảy ra nhiều cú ngã nhất. Nội quy cần nói rõ, người phụ trách cần làm gương.
Rắn, ong và sinh vật rừng: phòng là chính
Rừng núi cao có rắn, trong đó có loài độc. Phần lớn vết rắn cắn xảy ra khi người thò tay hay đặt chân vào chỗ không nhìn thấy: bụi cỏ, đống cành, hốc đá, dưới lớp phủ luống. Cách phòng hiệu quả là mang ủng cao, đeo găng, dùng que gạt cỏ trước khi thò tay, soi đèn khi đi ban đêm, không lật đống cành hay đá bằng tay trần. Quanh lán nên dọn gọn để rắn không có chỗ trú, và không để thức ăn thừa thu hút chuột, vì chuột kéo theo rắn.
Khi có người bị rắn cắn, nguyên tắc sơ cứu chung theo các hướng dẫn y tế hiện hành là: giữ người bị cắn bình tĩnh, nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng, đồng hồ ở chi đó, và đưa tới cơ sở y tế càng nhanh càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không tự cho uống thuốc hay rượu. Băng ép, cố định chi theo cách nào là kỹ thuật cần được học trong khoá sơ cứu; người phụ trách trại nên cho đội làm việc thường trực đi học. Gọi cấp cứu 115 nếu sóng điện thoại cho phép, đồng thời báo cho trạm y tế xã.
Ong vò vẽ, ong bắp cày làm tổ trong rừng có thể đốt nhiều mũi khi bị động tổ lúc phát quang. Thấy tổ ong gần lô, đừng tự đốt hay chọc phá; đánh dấu vùng, tránh xa và nhờ người có kinh nghiệm xử lý. Người bị đốt nhiều mũi, khó thở, sưng mặt, choáng cần được đưa đi cấp cứu ngay. Vắt rừng mùa mưa không nguy hiểm như rắn nhưng gây khó chịu và nhiễm trùng vết cắn; tất chống vắt, ống quần buộc kín giúp hạn chế.
Đồ bảo hộ và túi sơ cứu nên có ở trại
Trại nên cấp đồ bảo hộ cho người làm thay vì để mỗi người tự lo, vì đồ thiếu là lý do phổ biến khiến người làm phải liều.
- Ủng cao cổ đế bám, tất chống vắt.
- Găng tay dày cho phát quang, găng mỏng cho việc trên luống.
- Áo mưa liền hoặc bộ áo quần mưa, áo ấm và một bộ đồ khô để thay ở lán.
- Mũ hoặc nón chống cành rơi khi làm dưới tán.
- Đèn đội đầu, còi cá nhân cho người đi lô xa và đi tuần.
- Túi sơ cứu ở lán và một túi gọn mang theo khi đi lô xa: băng gạc, băng thun, nẹp mềm, kéo, dung dịch sát khuẩn, chăn giữ nhiệt, găng tay y tế.
- Cáng mềm hoặc cáng tre có thể dựng nhanh để khiêng người bị thương xuống dốc.
- Danh sách số khẩn cấp, vị trí trạm y tế gần nhất và điểm bắt sóng điện thoại, để ở chỗ ai cũng thấy trong lán.
Túi sơ cứu chỉ có ích khi có người biết dùng. Người phụ trách nên kiểm túi theo tháng, bổ sung thứ đã dùng, thay thứ hết hạn.
Khi có tai nạn ở lô xa
Trình tự sau giúp đội trại phản ứng có thứ tự khi có người bị thương ở xa lán. Nên tập thử một lần mỗi mùa.
- Người ở gần báo động bằng còi theo tín hiệu đã thống nhất, giữ an toàn cho mình trước: không lao xuống dốc trơn, không đứng dưới cành có thể gãy.
- Đánh giá nhanh: người bị thương còn tỉnh không, có chảy máu nhiều, có nghi gãy xương, có bị rắn cắn không.
- Sơ cứu ban đầu theo những gì đã được học: cầm máu, cố định chỗ nghi gãy, giữ ấm, giữ người bị thương nằm yên.
- Một người đi báo về lán và tới điểm có sóng để gọi cấp cứu, báo trạm y tế xã; nói rõ vị trí, tình trạng, số người.
- Đội ở lán mang cáng, túi sơ cứu, áo ấm lên; chọn đường xuống an toàn nhất, không nhất thiết ngắn nhất.
- Đưa người bị thương xuống tới điểm xe tới được hoặc tới chỗ hẹn với lực lượng y tế.
- Sau sự cố, ghi lại vào sổ trại: nơi, giờ, nguyên nhân, cách xử lý; sửa ngay chỗ lối đi, dụng cụ hoặc cách làm đã gây ra tai nạn.
Với vùng núi xa, thời gian đưa người xuống là yếu tố lớn nhất. Trại nên biết trước đường xuống mùa mưa, mất bao lâu, chỗ nào xe tới được, và có người khoẻ sẵn sàng khiêng cáng.
Rét, mưa dầm và giờ làm
Mùa đông ở núi cao và các đợt mưa dầm nhiều ngày làm người làm bị lạnh kéo dài, tay chân cứng, phản xạ chậm, dễ ngã và dễ bị thương. Ở vùng núi phía Bắc, những đợt rét đậm, rét hại còn kéo theo sương muối. Người phụ trách nên điều chỉnh giờ làm: bắt đầu muộn hơn khi sương giá, nghỉ sớm khi mưa to, xen giờ nghỉ có đồ uống nóng, và không xếp việc nặng ở lô xa vào những ngày thời tiết xấu nhất.
Quần áo ướt là kẻ thù chính. Lán cần có chỗ hong khô đồ, mỗi người có đồ thay khô, có chỗ sưởi an toàn với lửa được trông coi. Người có dấu hiệu run không kiểm soát, nói lẫn lộn, lơ mơ sau nhiều giờ dầm mưa lạnh cần được đưa vào chỗ ấm, thay đồ khô, ủ ấm và liên hệ cơ sở y tế.
Làm việc trong sương mù dày cũng cần quy tắc riêng: không đi lô xa một mình, đi theo lối có đánh dấu, có còi và đèn, hẹn giờ quay về. Một người lạc trong sương trên sườn núi không quen là chuyện đã xảy ra ở nhiều vùng núi; vài quy tắc đơn giản giúp tránh được.
Câu hỏi thường gặp
Người làm thời vụ có cần được hướng dẫn an toàn trước khi làm không?
Cần, và nên làm ngay buổi đầu. Nội dung tối thiểu: lối được đi, chỗ nguy hiểm, cách mang vác, cách phòng rắn ong, tín hiệu còi, vị trí túi sơ cứu, điểm tập trung và việc cần làm khi có người bị thương. Nhắc lại ngắn khi chuyển sang mùa mưa hay mùa rét.
Có nên để người làm mang theo thuốc rắn cắn tự chế không?
Không nên. Các hướng dẫn y tế hiện hành không khuyến khích dùng thuốc đắp, thuốc uống không rõ nguồn gốc cho rắn cắn, vì có thể làm chậm việc đưa đi cấp cứu và gây hại thêm. Việc của trại là phòng rắn cắn, sơ cứu đúng nguyên tắc và đưa người tới cơ sở y tế sớm nhất.
Mỗi chuyến gùi hàng lên dốc nên nặng bao nhiêu?
Không có con số chung vì phụ thuộc sức người, độ dốc và quãng đường. Nguyên tắc là chia nhỏ khối lượng, không để một người gùi quá sức chỉ để đỡ một chuyến, có nghỉ giữa dốc. Người phụ trách nên quan sát và điều chỉnh, đặc biệt với người mới và người lớn tuổi.
Trại có bắt buộc mua bảo hiểm tai nạn cho người làm không?
Nghĩa vụ bảo hiểm phụ thuộc loại hợp đồng và đối tượng lao động theo quy định hiện hành, cần kiểm với cơ quan bảo hiểm xã hội và cơ quan lao động. Ngoài phần bắt buộc, nhiều trại mua thêm bảo hiểm tai nạn cho người làm thời vụ vì công việc trên dốc có rủi ro thật.
Ai trong trại nên đi học sơ cứu?
Ít nhất người phụ trách trại, trưởng tổ canh và một người trong mỗi tổ làm việc ở lô xa. Lý tưởng là mọi người thường trực đều được học. Có thể hỏi trạm y tế xã, hội chữ thập đỏ địa phương hay các tổ chức đào tạo sơ cứu về lớp phù hợp.
Làm sao biết một cây trong lô có nguy cơ đổ?
Dấu hiệu thường gặp là thân nghiêng mạnh mới xuất hiện, gốc bị mục hay nứt, đất quanh gốc bị nứt hoặc nhô lên, cành khô lớn treo lơ lửng. Khi thấy, khoanh vùng, không làm bên dưới và báo người phụ trách. Việc xử lý cây trong rừng phải theo quy định và sự đồng ý của chủ rừng.