Khi đi trại sâm vùng núi cao, những rủi ro thường gặp nhất là trượt ngã trên dốc trơn, nhiễm lạnh do mưa và ướt, vắt bám, rắn trong rừng, suối dâng nhanh sau mưa, sạt lở đất và lạc đường khi sương mù kéo xuống. Phần lớn có thể phòng được bằng ba việc: đi cùng người dẫn quen rừng, mặc và mang đúng đồ, và ra khỏi rừng trước khi chiều xuống.
Bài này không nhằm làm bạn sợ. Người dân vùng Ngọc Linh, Lai Châu đi rừng hằng ngày; những trại sâm có người sống quanh năm. Nhưng với người từ thành phố lên, những thứ quen thuộc với dân bản lại là điều mới. Dưới đây là từng rủi ro, dấu hiệu nhận ra, cách phòng và việc cần làm khi gặp, viết theo hướng dẫn sơ cứu phổ biến; nó không thay cho khoá học sơ cứu hay lời khuyên của nhân viên y tế.
Rủi ro trên đường vào trại: nhận ra sớm và làm gì
Bảng dưới gom các rủi ro hay gặp nhất khi đi trại sâm dưới tán rừng núi cao. Mỗi dòng sẽ được nói kỹ hơn ở các mục sau:
| Rủi ro | Dấu hiệu sớm | Việc đầu tiên nên làm |
|---|---|---|
| Trượt ngã | Đất đỏ ướt, rêu trên đá, lá mục | Đi chậm, bước ngắn, ba điểm tựa khi lên xuống dốc |
| Nhiễm lạnh | Run liên tục, tay chân tê, nói líu, lơ mơ | Tìm chỗ khuất gió, thay đồ khô, giữ ấm, báo người dẫn |
| Vắt | Cảm giác ẩm, máu thấm qua tất | Gỡ đúng cách, rửa sạch vết, theo dõi |
| Rắn cắn | Vết cắn, đau, sưng lan | Bình tĩnh, bất động chi, đưa đi cơ sở y tế ngay |
| Suối dâng | Nước đục, chảy mạnh, có tiếng ầm | Tránh xa lòng suối, lên chỗ cao |
| Sạt lở | Đất đá lăn nhỏ, nứt đất, cây nghiêng | Rời xa khu vực, không đứng dưới vách |
| Lạc đường | Sương dày, không thấy người phía trước | Dừng lại, gọi, không đi tiếp một mình |
Số khẩn cấp ở Việt Nam: 115 cấp cứu y tế, 112 tìm kiếm cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hoả. Trong rừng thường mất sóng, nên điều quan trọng hơn là người dẫn biết điểm có sóng gần nhất và đường đưa người xuống nhanh nhất.
Vắt: khó chịu nhưng hiếm khi nguy hiểm
Rừng ẩm núi cao, nhất là vào mùa mưa, có nhiều vắt. Chúng ẩn dưới lá mục, trên cây bụi thấp, cảm nhận hơi ấm và chuyển động để bám lên chân người đi qua. Vết vắt cắn thường không đau ngay, nhiều người chỉ phát hiện khi thấy máu thấm qua tất. Máu chảy lâu hơn vết xước thường vì chất chống đông trong nước bọt của vắt, nhưng hiếm khi nguy hiểm.
Cách phòng hiệu quả là mặc tất dài kéo trùm ống quần, có thể dùng thêm xà cạp hay tất chống vắt, và kiểm tra chân mỗi lần dừng nghỉ. Người địa phương có những cách riêng, như xoa chân bằng thứ họ quen dùng; hãy hỏi người dẫn. Khi thấy vắt bám, đừng giật mạnh vì có thể làm sót phần miệng trong da. Hãy luồn móng tay hoặc vật mỏng vào dưới phần miệng để gỡ, hoặc chờ nó tự rời.
Trong trại sâm, nên kiểm vắt ở chỗ dừng nghỉ trên lối đi hoặc ở lán, không đứng giữa hai luống mà cúi xuống gỡ. Người vừa phát hiện vắt thường giật mình lùi lại, và một bước lùi vô ý là đủ giẫm vào mép luống. Báo người dẫn, bước ra chỗ rộng rồi mới xử lý.
Sau khi gỡ, rửa sạch vết bằng nước sạch, sát khuẩn, ấn nhẹ băng gạc cho máu ngừng. Theo dõi vết trong những ngày sau; nếu sưng đỏ lan rộng, chảy mủ hay sốt, hãy đi khám. Đừng gãi, vì vết vắt hay ngứa và dễ nhiễm trùng khi gãi bằng tay bẩn trong rừng.
Rắn trong rừng: phòng là chính, bị cắn thì làm gì
Rừng núi cao Việt Nam có nhiều loài rắn, trong đó có những loài rắn lục màu xanh lẫn vào lá cây, hay nằm trên cành thấp hoặc giữa bụi rậm. Phần lớn rắn tránh người nếu nghe thấy tiếng động. Đi theo lối mòn, bước chân chắc, dùng gậy gõ nhẹ vào bụi phía trước, không thò tay vào hốc đá, gốc cây hay đống củi là những cách phòng đơn giản. Nhìn kỹ trước khi vịn tay vào cành cây ven lối, nhất là lúc trời âm u.
Nếu có người bị rắn cắn, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh, đưa người bị cắn ra khỏi chỗ có rắn, cho nằm hoặc ngồi yên, hạn chế cử động phần bị cắn và giữ ở mức ngang tim. Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở chi bị cắn trước khi sưng. Ghi nhớ thời điểm bị cắn và nếu an toàn thì nhớ hình dạng rắn, không cố bắt hay đập rắn.
Những việc không nên làm theo khuyến cáo sơ cứu hiện nay: không rạch vết cắn, không hút nọc, không chườm đá, không đắp lá hay thuốc lạ, không uống rượu. Garô thắt chặt có thể gây hại thêm; hãy làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế khi liên lạc được. Điều quyết định là đưa người bị cắn tới cơ sở y tế có khả năng điều trị rắn cắn càng sớm càng tốt; người dẫn địa phương thường biết đường nhanh nhất.
Nhiễm lạnh: rủi ro dễ bị coi thường nhất
Nhiều người mang áo mỏng lên núi vì nghĩ đi bộ sẽ nóng người. Đúng là khi leo dốc người toát mồ hôi, nhưng khi dừng lại nghỉ, gặp gió và sương, hay bị mưa ướt, thân nhiệt có thể tụt nhanh. Ở độ cao của các trại sâm, kể cả mùa hè, nhiệt độ ban đêm và trong những trận mưa chiều có thể xuống thấp đủ để gây nhiễm lạnh cho người mặc ướt.
Dấu hiệu sớm là run liên tục, tay chân tê cóng, cử động vụng về. Nặng hơn là nói líu, lơ mơ, mệt lả, có khi lại ngừng run; đây là lúc nguy hiểm. Khi thấy những dấu hiệu này ở mình hay người cùng đoàn, phải dừng đi, tìm chỗ khuất gió và mưa, thay ngay quần áo ướt bằng đồ khô, quấn chăn hay túi ngủ, cho uống nước ấm nếu người đó tỉnh táo và nuốt được. Đừng xoa bóp mạnh hay hơ sát lửa. Trường hợp lơ mơ, lú lẫn cần đưa xuống và đến cơ sở y tế.
Trẻ em và người lớn tuổi mất nhiệt nhanh hơn người trưởng thành khoẻ mạnh, và thường không tự nói ra là mình lạnh. Người đi cùng nên chủ động hỏi, sờ tay chân, để ý khi họ im lặng bất thường hay đi chậm hẳn lại.
Phòng nhiễm lạnh đơn giản hơn chữa: mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo dày, lớp ngoài chắn gió và nước, mang bộ đồ khô trong túi kín nước, ăn uống đủ trước khi vào rừng.
Sạt lở, lũ suối và lạc trong sương
Sạt lở không chỉ xảy ra khi đang mưa. Đất ngấm no nước sau những ngày mưa dài có thể sạt khi trời đã tạnh. Đi qua chân vách đất thì đi nhanh, không dừng nghỉ; thấy đá nhỏ lăn, đất nứt, cây nghiêng bất thường thì báo người dẫn và tránh xa.
Suối nhỏ có thể dâng rất nhanh. Mưa trên đỉnh núi đổ xuống thung lũng chỉ trong thời gian ngắn. Nếu buổi sáng lội qua suối để vào trại, hãy tính trước đường về trong trường hợp nước lên; không vượt suối khi nước đục, chảy xiết.
Sương mù làm mất hướng rất nhanh. Trong rừng già khi sương xuống, tầm nhìn có khi chỉ còn vài mét, lối mòn nào cũng giống nhau. Luôn giữ khoảng cách nhìn thấy người phía trước; khi không thấy ai nữa thì dừng lại, gọi to, chờ người dẫn quay lại tìm thay vì đi tiếp.
Ra khỏi rừng trước chiều muộn. Đây là nguyên tắc chung của người đi rừng vùng cao. Bóng tối dưới tán rừng đến sớm hơn ngoài trời trống, và mọi rủi ro ở trên đều tăng gấp bội khi trời tối.
Nếu bị lạc mà không ai tìm thấy ngay. Ở yên một chỗ an toàn, xa vách đất và lòng suối, giữ ấm, tiết kiệm pin điện thoại, thỉnh thoảng thử gọi khi có sóng. Đi lang thang tìm đường thường làm việc tìm kiếm khó hơn. Thổi còi theo nhịp ba tiếng một lần là tín hiệu dễ nhận ra.
Đồ mang theo cho một buổi vào trại sâm
Dưới đây là bộ đồ tối thiểu cho một ngày đi bộ vào trại dưới tán rừng núi cao. Người dẫn có thể dặn thêm theo mùa và theo trại:
- Giày đi rừng đế bám hoặc ủng cao su có gai, đã đi quen trước chuyến; không đi giày mới tinh hay giày đế trơn.
- Tất dài, xà cạp hoặc ống quần buộc kín để hạn chế vắt.
- Áo mưa hoặc áo khoác chống nước, cộng một lớp giữ ấm.
- Bộ quần áo khô trong túi kín nước, để thay khi bị ướt.
- Nước uống và đồ ăn nhẹ giàu năng lượng.
- Đèn pin đội đầu phòng khi về muộn.
- Túi sơ cứu nhỏ: băng, gạc, sát khuẩn, băng thun, thuốc cá nhân.
- Còi để gọi khi lạc, rất nhẹ mà âm thanh đi xa hơn tiếng người.
- Điện thoại sạc đầy và pin dự phòng, bọc chống nước.
Gậy đi bộ giúp nhiều khi xuống dốc, nhưng khi vào lô thì cầm gậy lên, không chống xuống đất gần luống. Ba lô nên gọn, hai quai, để hai tay rảnh. Đồ không cần thiết thì để lại ở bản; mỗi cân thêm trên lưng là một phần sức bạn mất đi ở dốc cuối, đúng đoạn bạn cần tỉnh táo nhất.
Khi có người bị thương trong rừng: các bước nên làm
Một tai nạn nhỏ trong rừng xa có thể thành chuyện lớn nếu xử lý lúng túng. Thống nhất trước với người dẫn trình tự sau:
- Dừng cả đoàn lại, kiểm tra nơi đứng có an toàn không, tránh để thêm người bị ngã hay bị đá lăn.
- Xem người bị thương còn tỉnh, thở được, có chảy máu nhiều không; cầm máu bằng cách ép trực tiếp lên vết thương.
- Không di chuyển người bị ngã mạnh nếu nghi chấn thương cột sống, trừ khi ở chỗ nguy hiểm.
- Giữ ấm cho người bị thương, che mưa, lót dưới người họ.
- Một người khoẻ cùng người dẫn ra điểm có sóng hoặc về bản báo tin, gọi 115 hoặc 112 khi liên lạc được; không ai đi một mình.
- Những người ở lại giữ một chỗ, đánh dấu vị trí, chờ hỗ trợ.
Nếu đoàn thường xuyên đi rừng, một khoá sơ cứu cơ bản có hướng dẫn viên được đào tạo đáng giá hơn mọi danh sách đọc trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bị vắt cắn có cần đi khám không?
Thường không cần. Gỡ vắt đúng cách, rửa sạch, sát khuẩn và băng lại là đủ. Cần đi khám nếu vết sưng đỏ lan rộng, chảy mủ, sốt, hoặc người bị cắn có phản ứng bất thường như nổi mẩn khắp người, khó thở.
Mùa hè đi trại sâm có cần mang áo ấm không?
Có. Trên độ cao của các trại sâm, buổi sáng sớm, chiều tối và khi mưa vẫn lạnh. Người bị ướt mà không có đồ khô thay có thể nhiễm lạnh ngay cả trong mùa hè.
Nên mang giày thể thao hay ủng cao su?
Tuỳ đường và mùa. Mùa mưa, nhiều người địa phương đi ủng cao su có gai vì lội bùn và suối tốt, lại hạn chế vắt. Mùa khô, giày đi rừng đế bám, cổ cao là lựa chọn tốt. Giày thể thao đế mòn rất trơn trên đất đỏ ướt.
Đi trại sâm có cần mua bảo hiểm không?
Nên cân nhắc một gói bảo hiểm tai nạn hay du lịch có chi trả cho hoạt động đi bộ đường dài và vận chuyển cấp cứu. Đọc kỹ điều khoản loại trừ, vì một số gói không chi trả cho hoạt động ở vùng núi hiểm trở.
Người say độ cao có lên trại sâm được không?
Các trại sâm ở Việt Nam thường không ở độ cao gây say độ cao rõ rệt như núi rất cao ở nước ngoài, nhưng người có bệnh tim phổi vẫn có thể mệt hơn khi leo dốc trong không khí lạnh. Hỏi bác sĩ trước khi đi nếu có bệnh nền.